Kazimierz Strippentow (matura 1964) – mój kolega szkolny - mieszkaj?cy w Wejherowie, zamie?ci? na portalu www. miasto-nowe. com poni?sz? fotografi?; przedstawia ona pogrzeb ewangelika. Nie wiemy nic o zmar?ym – na pewno kondukt udaje si? na tzw. cmentarz nowy ewangelicki zlokalizowany na Nowym ?wiecie – o czym ni?ej.
Nasza wiedza o protestantach mieszkaj?cych niegdy? w Nowem jest niewielka. Dlatego postanowi?em na ?amach G?osu Nowego przypomnie? obszerne fragmenty rozdzia?u XIII niedrukowanej pracy (zachowanej w maszynopisie, a kr???c? w?ród nowian w odpisach lub kserokopiach) ks. Henryka Mrossa zatytu?owanej Parafia ?w. Mateusza w Nowem. Zarys monograficzny . (Nowe 1962). Kilka s?ów komentarza: w poni?szym fragmencie stara si? ks. Mross nakre?li? panoram? wzajemnych – przecie? nie pokojowych – stosunków obu ko?cio?ów na przestrzeni wieków. Raz katolicy, raz protestanci pozbawieni byli ?wi?tyni w mie?cie. W oparciu o liczne ?ród?a autor wymienionej pracy odnotowuje liczebno?? gminy protestanckiej, rozmieszczenie wyznawców. Nie wiem czy ko?cowa refleksja autora, ?e s? jeszcze w?ród nas wyznawcy zreformowanego obrz?dku jest aktualna. Wszak od ich napisania min??y cztery dziesi?tki lat.
PROTESTANCI Wdzieraj?ce si? w XVI stuleciu do kraju odszczepie?stwo Marcina Lutra nie omin??o Nowego i parafii. Skutkiem tego oboj?tni w wierze katolickiej zacz?li przechodzi? na protestantyzm. W roku 1524 przyj?? wyznanie luterskie gwardian klasztoru nowskiego. Czy za nim poszli i inni zakonnicy – nie wiadomo. G?ównymi opiekunami luteranizmu w Nowem jak i w ca?ej okolicy byli starostowie nowscy Werdenowie: Werden Jan (1562 – 1572) i Werden Jerzy (1574 – 1580). Zdawa?o si?, ?e nowatorstwo zwyci??y?o, gdy katolicy utracili ko?ció? franciszka?ski 1542, pó?niej tak?e i far?... . Katolicy wierni wierze rzymskokatolickiej gromadzili si? odt?d w kaplicy ?w. Jerzego; herezja triumfowa?a. Stosunek ewangelików do katolików by? wrogi. Oddanego wierze katolickiej burmistrza Kaspra Knasholza wyp?dzono nawet z miasta. Ko?ció? farny i klasztorny odebra? protestantom dopiero gorliwy biskup Karnkowski 20 IV 1581r, do którego niew?tpliwie zwracali si? katolicy z pro?b? o pomoc. Odt?d gromadzili si? ewangelicy na nabo?e?stwach w ko?ciele w Nebrowie, poniewa? pastor Jerzy Putziger musia? Nowe opu?ci?. (Potwierdza to Zygmunt III w dekrecie wydanym 1604r). W?adza pruska utworzy?a parafi? ewangelick? 1772 – 1774r udzielaj?c gminie sal? w ratuszu, [ mie?ci? si? on na Rynku K.P.] a od 1786r stary zamek, który przerobiono na zbór. Mia? on swym duchem protestanckim, niemieckim oddzia?ywa? na okolic?. Uroczyste otwarcie nast?pi?o 1789r. Zbór by? wystarczaj?cy, móg? pomie?ci? zupe?nie swobodnie ca?? gmin? ewangelick?. Skoro uleg? klasztor kasacie – reskryptem królewskim z 30 X 1810r, wówczas powsta?o zagadnienie przej?cia ko?cio?a. Dlatego na zebraniu obywateli luterskich (18 VII 1827) uchwalono ?eby ko?ció? klasztorny by? przyw?aszczony gminie luterskiej . W?adze pruskie ko?ció? przyzna?y. Po?wi?cenie (ewangelickie) nast?pi?o 20 X 1844r. Odt?d gromadzili si? w starej katolickiej ?wi?tyni – ewangelicy, wyznawcy nauki Marcina Lutra. Dnia 25 X 1899r wybuch? po?ar w domu Hirschfelda (ul. Klasztorna) i na skutek wichru bardzo szybko si? rozszerzy?. Spalonych zosta?o 5 budynków mieszkalnych, a od iskier zaj??a si? drewniana wie?a ko?cio?a. Ogie? strawi? ca?y ko?ció? i jego wn?trze. Zosta?y tylko mury. Odnowiony wkrótce (1901) cz??ciowo na starych fundamentach ko?ció? otrzyma? now? sylwetk?. Duchowni ewangelicy: 1570 – 1576 ?ukasz Edenberg; 1578 – 1604 Jerzy Popitzer; 1774 – 1777 Jan August Fischer; 31 VIII 1777 - + 11 VII 1784 Jan Ludwig Zernpfort; 26 IX 1784 – 28 I 1822 Jan Jerzy Nebe; 17 IX 1822 – + 1837 Jan Konrad H. Neuhaus ; 3 XI 1844 – Martins; oraz Berger (1900), Galow (1930), Hausen (1945). Cmentarze posiadali ewangelicy do?? liczne, rozsiane po ca?ej swej parafii. W Nowem posiadali dwa: stary, na rogu ul. Zdu?skiej i ul. 19 lutego – otoczony by? murem, na bramie widnia? napis: Eingang zu Ruhe . (zniesiony 1945r) oraz nowy na Nowym ?wiecie, gdzie by?a tak?e kaplica cmentarna. Ponadto w Kamionce, Milewku, Morgach Górnych, Zdrojewie, Trylu, Gajewie (Zabudowni) i w G?odowie, Twardej Górze. Liczba ewangelików by?a w obr?bie parafii ?w. Mateusza do?? du?a; w r. 1888 – 1730; w 1928 – 1141; i w 1937r – 1568osób; na wioskach z tej liczby zamieszkiwa?o w r. 1937 – 970 osób: Gajewo – 45; Kamionka – 30; Ko?czyce – 27; Milewko – 5; Morgi – 140; Osiny – 90; Rych?awa – 75; Tryl – 430; Twarda Góra – 40; Zdrojewo – 88.
Poniewa? czuli si? Niemcami, dlatego w 1945r odeszli z tych stron wraz z cofaj?c? si? armi? niemieck?. Nieliczni zostali, cz??? z nich przyj??a wiar? katolick?; kilku ewangelików jeszcze w obr?bie parafii mieszka. Chowani s? na cmentarzu katolickim przez pastora z Torunia. (s. 155 – 157 maszynopisu; uwaga: usun??em wszystkie przypisy).
Tyle ks. Henryk Mross. My?l?, ?e przypomnienie historii ich pobytu w Nowem ma sens ze wzgl?du na liczne nekropolie (niestety zapomniane). Pami?? o przesz?o?ci, o zabytkach architektury, wiary za?wiadczaj? o naszym ?yciu – to te? byli nowianie lub neuenburgerzy. Tu mieli domy, ?wi?tynie, cmentarze. Pami?tajmy. Obok siebie ?yli i pracowali na przestrzeni wieków: katolicy, protestanci, menonici, ?ydzi – wszyscy oni mieli swoich przodków i groby nad Wis??.
Biesowice, lipiec 2005r Kazimierz Pamu?a (matura 1965)
