Zarys dziejów osadnictwa holenderskiego w Polsce (ze szczególnym uwzgl?dnieniem terenu by?ego województwa bydgoskiego – obecnie Kujawsko-pomorskiego).
Pocz?tki osadnictwa hol?derskiego w Polsce zwi?zane s? ?ci?le z mennonitami - radykalnym od?amem ruchu reformacyjnego, który ukszta?towa? si? w Niderlandach w l poi. XVI w. Wi?kszo?? za?o?e? doktrynalnych zaczerpn?li mennonici od anabaptystów, z którymi byli pocz?tkowo cz?sto myleni. Opowiadaj? si? za chrztem doros?ych, odrzucaj? piastowanie urz?dów, odmawiaj? sk?adania przysi?gi. Poza tym jednak mennonici zachowywali bardziej ugodow? postaw? wobec pa?stwa, którego spo?ród innych wyzna? protestanckich wyró?nia? ich negatywny stosunek co mlecza. Zapewne na skutek wojen ch?opskich i rzezi z nimi zwi?zanych, Menno Simonis - twórca i g?ówny ideolog mennonitów, zanegowa? u?ywanie broni. W rezultacie wyznawcy tej religii odrzucili mo?liwo?? pe?nienia s?u?by wojskowej, co spowodowa?o negatywny stosunek do nich zarówno w?adzy katolickiej, jak i te? innych grup protestanckich. Mennonici organizowali si? w gminy, które poza funkcjami religijnymi mia?y przemo?ny wp?yw na cale ?ycie cz?onków wspólnoty. Gmina wyst?powa?a wobec ?wiata zewn?trznego jako ca?o??, za zobowi?zania finansowe odpowiadali wszyscy cz?onkowie gminy, byli oni te? zobowi?zani do wspomo?enia ubo?szych swoich wspó?braci.
Do sprowadzenia mennonitów w okolice Gda?ska przyczyni? si? prawdopodobnie najwybitniejszy przedstawiciel polskiej reformacji - Jan Laski. Podczas swego pobytu we Fryzji zetkn?? 3j? kilkakrotnie z Menno Simonisem, ??cz?c z nim polemiki na tematy doktrynalne. Polska zreszt? cieszy?a si? wówczas na zachodzie opini? kraju, w którym panuje tolerancja religijna. Te wszystkie czynniki spowodowa?y zapewne znaczny nap?yw mennonitów do Gda?ska w po?owie XVI w. Bezpo?rednim powodem sprowadzenia mennonitów, czy le? hol?drów, jak coraz cz??ciej b?dzie si? ich w Polsce okre?la?, by?a ch?? zagospodarowania depresyjnych obszarów ?u?aw przez w?adze miasta Gda?ska. Gda?szczanie, bowiem na skutek prac wodnych przy rozwidleniu Noga-tu i Martwej Wis?y, skierowali wi?kszo?? wód t? drug? odnog?, chc?c poprawi? ?eglowno?? rzeki w kierunku w?asnego miasta, a przede wszystkim utrudni? sp?awianie towarów do konkurencyjnego Elbl?ga. Spowodowa?o to jednak zalanie kilkunastu wsi ?u?awskich mi?dzy Kie?markiem a Gda?skiem. Wywodz?cy si? z Holandii i Fryzji mennonici - g?ownie tamtejsi ch?opi doskonale nadawali si? do wykonania postawionych zada? - osuszenia i ponownego zagospodarowania tych ziem. Wiatach 1547-1552 wi?kszo?? wsi zalanych wcze?niej przez Wis??, zosta?o ponownie zasiedlonych przez hol?drów. Uzyskali oni u?ytkowe prawa do ziemi na podstawie kontraktów zawartych przez w?a?ciciela gruntów (miasto Gda?sk) z przedstawicielami gminy. W zamian za wysoki czynsz pieni??ny, obowi?zek konserwowania wa?ów i kana?ów odwadniaj?cych, hol?drzy otrzymywali ziemi? w d?ugoterminow? dzier?aw? (zazwyczaj na 30-60 lat) z prawem pierwsze?stwa przy odnawianiu urnowy, wolno?? wyznawania swojej religii, wreszcie pe?n? swobod? gospodarcz? - mogli oni samodzielnie zbywa? swoje produkty rolne i byd?o na rynku gda?skim, byli zazwyczaj wy??czeni z przymusu propinacyjnego, co oznacza?o tyle, i? mogli produkowa? piwo na w?asne potrzeby i nie musieli si? w nie zaopatrywa? w karczmach pa?skich; mogli wreszcie swobodnie sprzedawa? i kupowa? prawa u?ytkowe do ziemi w ramach oczywi?cie ustalonych lat dzier?awy. Hol?drzy uzyskiwali te? pe?ny samorz?d w sprawach s?dowych - nie dotyczy?o ich s?downictwo dominalne pana, wyroki wobec cz?onków swojej gminy ferowa? s?d z?o?ony z obieranego na czas okre?lony so?tysa i kilku ?awników.
Te pierwsze kontrakty hol?derskie sta?y si? wzorcem dla zawieraj?cych je w pó?niejszych latach. Widoczne korzy?ci ekonomiczne, jakie odniós? Gda?sk poprzez osiedlenie hol?drów, sk?oni?y te? innych w?a?cicieli gruntów po?o?onych w delcie i dolinie Wis?y, do skorzystania z ich umiej?tno?ci w zagospodarowywaniu ziem podmok?ych i zalewanych czasowo przez Wis??, ale przy tyrn bardzo urodzajnych. Ju? w latach pi??dziesi?tych i sze??dziesi?tych XVI wieku hol?drów sprowadzaj? do swoich posiad?o?ci ziemskich elbl??anie, a tak?e dzier?awcy najbogatszej królewszczyzny w Polsce - ekonomii malborskiej. Jeszcze przed 1565 rokiem hol?drzy osiedli w szlacheckiej wsi Michale w pow. ?wieckim, a trzy lata pó?niej powsta?a najwi?ksza wie? hol?derska na Nizinie Sartowicko-Nowskiej - M?tawy. W ten oto sposób, zaledwie dwadzie?cia lat po przybyciu hol?drów w okolice Gda?ska, pierwsze gminy mennonickie pojawiaj? si? w okolicach ?wiecia i Nowego, a wi?c na terenie szczególnie nas interesuj?cym, bo wchodz?cym w sk?ad obecnego województwa bydgoskiego.
Mo?na powiedzie?, ?e w nast?pnym pó?wieczu osadnictwo hol?derskie rozprzestrzenia?o si? w Dolinie Wis?y wprost proporcjonalnie do wzrostu demograficznego gmin mennonickich. Inaczej to ujmuj?c - poda? ziemi by?a olbrzymia, zainteresowanie now? form? osadnictwa równie?, brakowa?o tylko zazwyczaj hol?drów. Z czasem we wsiach hol?derskich coraz cz??ciej zacz?li si? wi?c pojawia? Niemcy - luteranie z okolic Gda?ska i z ?u?aw oraz Polacy - katolicy. Ta domieszka wyznaniowa do bardzo kultywuj?cych sw? odr?bno?? mennonitów wzrasta?a z kolei wraz z up?ywem czasu i odleg?o?ci? osiedli hol?derskich od Gda?ska i ?u?aw. Równie? wcze?niejsze wsie hol?derskie przyci?ga?y swoj? zamo?no?ci? ludno?? najemn? i parobków wyznania katolickiego, czy lutera?skiego. Mimo tego jednak podkre?li? nale?y, ?e gminy mennonickie w rejonach ich wczesnego pojawienia si? przetrwa?y a? do II wojny ?wiatowej, a w?ród najzamo?niejszych gospodarzy w tych gminach zdecydowanie dominowali mennonici.
Do po?owy XVII wieku hol?drzy osiedli w wi?kszo?ci wsi nadwi?la?skich po?o?onych na terenie obecnego woj. bydgoskiego; ich w?drówki przekroczy?y wreszcie granice Prus Królewskich i napocz?tku XVII wieku wsie hol?derskie lokowano mi?dzy Bydgoszcz? a Toruniem, nast?pnie mi?dzy Toruniem a P?ockiem. W literaturze przyjmuje si?, ?e najdalej na po?udnie wysuni?tym osiedlem za?o?onym przez mennonitów na ziemiach polskich (nad Wis??) jest Kazu? na Mazowszu. Wsi? hol?derska by?a te? jedna z dzielnic Warszawy - Saska K?pa.
Na terenie obecnego województwa bydgoskiego istnia?y cztery wyra?niejsze skupiska wsi hol?derskich. Najwi?ksze z nich znajdowa?o si? na pó?nocy, mi?dzy Nowem i Sartowicami. Hol?drzy zasiedlili tam nast?puj?ce wsie: Tryl (1638), Komorsk Ma?y (1637), M?tawy i Ma?e Zaj?czkowo (1568), Osiek (1570), Zaj?czkowo Wielkie (ok. 1601), Bzówko i Fletnowo (1710), Lubie? Wielki (1591), Lubie? Ma?y (1593), Dragacz (1592), Dolna Grupa (1625), Górna Grupa (przed 1599), Michale (przed 1565), Bratwin (ok. 1596), Stwolno Polskie (1593), Nowe i Stare Marzy (ok. 1640). Ponadto ol?drzy uzyskali przej?ciowo lub na d?u?ej dalsze grunty w s?siednich wsiach: Bzowie, Flentowie, Mniszku, Sartowicach Dolnych, Czaplach. Na tym obszarze mennonici posiadali dwa ko?cio?y: w M?tawach i w Grupie. Wokó? nich funkcjonowa?y do pocz?tku XX wieku odr?bne gminy, po??czone potem w jedn?. Jeszcze w okresie mi?dzywojennym mennonicka gmina w M?tawach liczy?a ponad 500 osób.
Kolejnym skupiskiem wsi hol?derskich by?a rozci?gaj?ca si? na po?udnie od ?wiecia cz??? tzw. Basenu Fordo?skiego. Powsta?y tutaj: Przechówko (ok. 1590), G?ogówko (XVIII w.), Wielki Kono-pat (ok. 1640), Dworzysko (1642), Nied?wied? (ok. 1640), Kosowo i Chrystkowo (1600), Chrystkowska K?pa (ok. 1640), Topolinek (przed 1697), Tr?pel (l pó?. XVIII w.). Przez ol?drów pochodz?cych z Przechówka za?o?one zosta?y Jeziorki ko?o Siemkowa (1727). By?o to o tyle ciekawe, ?e jako jedyne osiedle zamieszka?e przez mennonitów - Jeziorki by?y po?o?one poza dolin? Wis?y. G?ównymi o?rodkami osadniczymi tego rejonu by?y: Przechówko oraz Kosowo i Chrystkowo. Tutejsze gminy mennonickie charakteryzuj? znacznie bardziej burzliwe dzieje, ni? ich s?siadów z Niziny Sartowicko-Nowskiej. B?d?c cz?onkami bardziej radykalnej grupy mennonickiej (tzw. Alt-flammen), z szacunku dla doktryny tutejsi mennonici nie podporz?dkowali si?, ograniczaj?cym ich swobody religijne, rozporz?dzeniom króla pruskiego Fryderyka Wilhelma z lat 80-tych XVIII w. i rozpocz?li kolejn? migracj? w poszukiwaniu ziemi, gdzie mogliby ?y? w zgodzie ze swoimi przekonaniami. Najprawdopodobniej to w?a?nie mennonici z okolic ?wiecia, obok wspó?braci z ?u?aw Malborskich, dostarczyli najwi?kszej liczby osadników, którzy dotarli na Wo?y?, a nast?pnie osiedlili si? w g??bi Rosji: nad Dnieprem (g?. o?rodek - Chortyca za?o?ona w 1789), w pobli?u Morza Azow-skiego (g?ówny o?rodek - Mo?ocznaja za?o?ona w 1804). Stamt?d mennonici migrowali w kierunku Wo?gi i Syberii osiadaj?c w okolicach Saratowa nad Wo?g? oraz mi?dzy Wo?gogradem (dawniej Samara) a Orenburgiem. Ogó?em oko?o 1914 r. w koloniach ol?derskich w Rosji zamieszkiwa?o ponad 100 tysi?cy mennonitów, potomków emigrantów z ?u?aw i okolic ?wiecia. ?lad po mennonitach we wsiach wcze?niej przez nich zamieszka?ych nad Wis?? w ci?gu XIX wieku zagin??.
Kolejnym rejonem osadnictwa ol?derskiego by?y tereny po?o?one nad Wis?? na pó?noc i po?udniowy wschód od Bydgoszczy. Dzieje osadnictwa ol?derskiego na tym obszarze s? ju? jednak s?abiej znane, znacznie trudniej ustali? dzisiaj dok?adn? chronologi? powstawania wsi ol?derskich w tym rejonie, szczególnie tych, które znajdowa?y si? w r?kach szlacheckich. Zapewne pierwsz? wsi? ol?dersk? w tym rejonie by?o szlacheckie Przy?ubie (1594), nast?pnie ol?drów osadzono we wsiach nale??cych do starostwa (potem wójtostwa) bydgoskiego: Olorowie, L?gnowie, Makowi-skach i Fordonku (ok. 1604). Z akt katastralnych wsi z 1772 roku wynika, ?e na prawie ol?derskim za?o?ono te? wsie szlacheckie: G?decz, Strzelce Dolne, Pa?cz, Czersko Niemieckie, a tak?e okolice Solca, nale??ce cz??ciowo do miasta, cz??ciowo do starostwa.
Warto zwróci? uwag? na fakt ju? wcze?niej zasygnalizowany, a wi???cy si? ze sk?adem wyznaniowym osadników ol?derskich w okolicach Bydgoszczy. Jakkolwiek w?ród mieszka?ców Przy?ubia, Otorowa, L?gnowa czy For-donka wyst?puj? nadal nazwiska mennonickie, to jednak wi?kszo?? stanowi? ju? prawdopodobnie Niemcy wyznania lutera?skiego, coraz cz??ciej od potowy XVII wieku we wsiach tych pojawiaj? si? te? Polacy. W ka?dym razie tutejsi mennonici zwi?zani byli prawdopodobnie z gmin? wyznaniow? w Wielkiej i Ma?ej Nieszawce - g?ównych o?rodkach mennonickich w Dolinie Wis?y mi?dzy Bydgoszcz? a Podgórzem.
Czwarty wskazany wcze?niej rejon osadnictwa hol?derskiego na terenie obecnego województwa bydgoskiego po?o?ony jest po drugiej stronie Wis?y, w gminie D?browa Che?mi?ska. Po?o?one tutaj wsie hol?derskie: D?bowiec. Borki, Gin Dolny, cz??ciowo Czarze, za?o?one zosta?y prawdom podobnie w l po?owie XVII wieku wraz z osiedleniem si? hol?drów w s?siednim Kokocku, Bie?kówce, Ro?nowie, Brukach Kokockich i Unis?awskich oraz B?ocie, le??cych na terenie województwa toru?skiego.
Rozwój osadnictwa hol?derskiego w dolinie Wis?y zosta? zahamowany w po?owie XVII wieku, g?ównie na skutek zniszcze? wojennych z lat 1655-1660. Jakkolwiek wsie hol?derskie lepiej wytrzyma?y trudy zwi?zane z kontrybucjami wojennymi, przemarszami wojsk, wreszcie szczególnie niszcz?cymi epidemiami chorób cywilizacyjnych: cholery i d?umy, to jednak potencja? demograficzny i ekonomiczny mennonitów uleg? os?abieniu, do tego stopnia, ?e na przeci?g wieku prawie zahamowa? ich bezpo?redni, widoczny udzia? w rozwoju sieci osadniczej.
Nie oznacza?o to jednak zahamowania rozwoju osadnictwa na prawie hol?derskim. W ko?cu XVII wieku, a szczególnie w XVIII wieku, prawo to sta?o si? podstaw? zawierania kontraktów osadniczych na obszarze Kujaw, Wielkopolski, ziemi ??czycko-sieradzkiej, a zapewne i dalej. D?ugoterminowa dzier?awa ziemi, wysokie czynsze pieni??ne w zamian za zwolnienie z pa?szczyzny, by?y rozwi?zaniami satysfakcjonuj?cymi obie strony: w?a?ciciela ziemi i dzier?awców - najcz??ciej ch?opów. Osadnictwo na prawie hol?derskim mo?na porówna? w wielu przypadkach z osadnictwem na prawie niemieckim ze ?redniowiecza, l w jednym i w drugim przypadku osadnictwo by?o pocz?tkowo zwi?zane z przybyszami z zewn?trz. Z biegiem czasu coraz wi?ksz? rol? odgrywa? czynnik demograficzny miejscowy. W XVIII wieku wi?kszo?? osiedli hol?derskich zak?adali ju? sami Polacy, a o nazwie ich decydowa?o jedynie okre?lenie prawa, którego recepcja na ziemiach polskich dokona?a si? w XVI wieku za po?rednictwem mennonitów = holendrów.
Oczywi?cie efektem dzia?alno?ci hol?drów, poza aspektem demograficznym, by?o przede wszystkim zagospodarowanie bardzo ?yznych terenów depresyjnych na ?u?awach i s?abo wcze?niej zagospodarowanej doliny Wis?y. Hol?drzy prowadzili na tych terenach intensywn? gospodark? hodowlano-zbo?ow?. To równie? dzi?ki hol?drom dosz?o do upowszechnienia na ziemiach polskich wydajniejszych w hodowli krów rasy holenderskiej. Ich zas?ug? jest funkcjonuj?cy do dzisiaj system odwadniaj?cy w Dolinie Wis?y i cz??ciowo na ?u?awach. Oni to budowali lub poszerzali system wa?ów przeciwpowodziowych chroni?cy po?o?one nad Wis?? osiedla przed wylewami rzeki. Mimo wielowiekowego s?siedztwa mennonitów z Polakami i Niemcami w dolinie Wis?y, ci pierwsi pozostali a? do wybuchu II wojny ?wiatowej niedo?cignionymi mistrzami w osi?ganiu wysokich plonów i w intensywnej hodowli byd?a. Dokonane przez Z. Letkiewicza porównanie ?rednich plonów, osi?ganych w gospodarstwach hol?derskich na Nizinie Sartowicko-Nowskiej. z analogicznymi wynikami gospodarowania mieszkaj?cych w s?siedztwie Niemców i Polaków, w okresie mi?dzywojennym, wyra?nie ukazuje dominacje techniczn? mennonitów.
Dlatego te? musi napawa? groz? dzisiejszy obraz wielu, z tych kwitn?cych przed laty, wsi nadwi?la?skich. Przypadkiem szczególnym jest lak wa?ne niegdy? w systemie osiedli hol?derskich Przechówko, najstarsza wie? mennonicka w okolicach ?wiecia. Dzisiaj, na skutek nieprzemy?lanej polityki inwestycyjnej, wie? ta ju? nie istnieje, pokonana przez cuchn?ce wyziewy ?wieckiej Celulozy. Jedynym ?ladem po wielu wiekach walki cz?owieka z przyrod? jest widoczny jeszcze uk?ad, wydartych niegdy? trz?sawisku, ??k, poprzedzielanych równolegle biegn?cymi kana?ami odwadniaj?cymi. Ale i ten obraz mo?e wkrótce nale?e? do przesz?o?ci, gdy? kolejne pasy ziemi poch?ania znowu bagno... po 400 latach ludzkiego gospodarowania.
Krzysztof Bartowski
Udzia? starostwa i wójtostwa bydgoskiego w kolonizacji holenderskiej.
Udzia? starostwa bydgoskiego w latach 1603-1660, w zagospodarowaniu i lokowaniu osadników holenderskich, zwi?zany jest z osobami starosty Macieja Smoguleckiego, Franciszka Ossoli?skiego i Bogus?awa Leszczy?skiego. Aktywno?? starostwa bydgoskiego ulega zahamowaniu, w czasie potopu szwedzkiego, a po zburzeniu zamku bydgoskiego (siedziby starostów) funkcje kolonizacyjne przejmuje w drugiej po?owie XVII i XVIII wieku - wójtostwo bydgoskie i Rada Miasta Bydgoszczy. Z osob? starosty Macieja Smoguleckiego, zwi?zane s? kontrakty dla wsi: Otorowo i L?gnowo - oba z 1616 roku, cho? pierwsze informacje o zasiedlaniu tych wsi pochodz? z: 1603 roku - dla L?gnowa i z 1604 roku dla Otorowa. W 1664 roku Franciszek Ossoli?ski nadaje kolejny kontrakt dla osadników holenderskich we wsi Szuszkowa (obecnie dzielnica Bydgoszczy - Czy?-kówko). Wcze?niej, bo w 1658 roku, wystawiony zostaje kontrakt dla wsi Bartodzieje Wielkie, przez starost? bydgoskiego Bogus?awa Leszczy?skiego.
Pierwszy etap osadnictwa holenderskiego wzd?u? Wis?y przypada na l po?ow? XVII wieku. Na terenie starostwa bydgoskiego, od pó?nocy, zwi?zany jest z Ma?ym Fordonkiem (wymienionym w 1603 r.), a od po?udnia z wsi? Makowiska (wymienion? w 1661 r.). Wszystkie kontrakty potwierdzone by?y osobnymi dokumentami królewskimi.
Powa?ne zniszczenia miasta, jak i wsi nale??cych do zaplecza gospodarczego Bydgoszczy, spowodowa?o pewne uaktywnienie starostwa bydgoskiego w odbudowie (prawdopodobnie wcze?niej zasiedlonych wsi) i kolejnym sprowadzeniem osadników holenderskich i nadaniem im kontraktów, przeci?tnie na okres 40 lub 50 lat.
Do wsi, które w II po?owie XVIII wieku otrzyma?y przywileje zaliczy? mo?emy: Bielice (przed 1660); Kapu?ciska Wielkie (ok. 1660) i ponownie Makowiska oraz Otorowo (1661). Wy?ej wymienione wsie i wystawienie dla nich kontraktów dzier?awczych, nale?a?oby prawdopodobnie wi?za? z osob? starosty bydgoskiego - Bogus?awa Leszczy?skiego.
Pocz?tek XVIII wieku przyniós? Bydgoszczy i okolicom kolosalne zniszczenia zwi?zane z wojn? pó?nocn?. Cz?ste przemarsze wojsk, liczne i wysokie kontrybucje, epidemie, niszcz? ca?e wsie i miasta. Sama Bydgoszcz wraz z przedmie?ciami oko?o 1680 roku liczy 4 tysi?ce mieszka?ców. Natomiast wsie, znajduj?ce si? w obr?bie starostwa bydgoskiego, zniszczone i wyludnione byty w oko?o 85 %. Fakty te dobitnie ?wiadcz? o ogromie zniszcze? i konieczno?ci szybkiej odbudowy miasta wraz z ca?ym zapleczem gospodarczym.
Wzmo?on? aktywno?? w nadawaniu kontraktów osadnikom holenderskim, przejawia? wójt bydgoski Stanis?aw Poniatowski oraz Rada Miasta Bydgoszczy. W tym przypadku (niekiedy ponownie) kontrakty otrzyma?y: Kapu?ciska Wielkie (1721), Lesice (1723), Czy?kówko (1724), Zimna Woda (1724), D?browa Wielka (1732), Bielawy (1732), Otorowo (1734), Makowiska (1734), Fordonek Ma?y (1734), Makowiska (1734), L??yn (1741).
Natomiast Rada Miasta Bydgoszczy wystawi?a, w analogicznym okresie, nowe kontrakty na prawie holenderskim dla wsi: Ciele (1723), Bia?y Smug (1730), Wilczak (1732), Biedaszkowo (1732). Wilcze (1733), Goryczkowo (1733), Budy (1743). Szwederowo (1743). Okol? (1745). Wymienione wsie stanowi? wyra?ny przyk?ad, jak du?? wag? przyk?adano do umiej?tno?ci osadników holenderskich w zakresie melioracji, odzysku i uprawy ziem podmok?ych, tak typowych dla okolic Bydgoszczy.
W latach pó?niejszych akcj? kolonizacyjn?, ale w mniejszym stopniu, kontynuowa? wójt bydgoski Kieyzerling, ponawiaj?c kontrakty dla wsi: Bartodzieje Wielkie (1744), Bielice (1744) i Ma?e Bartodzieje (1745) oraz kolejny wójt bydgoski - Bruhl. Wystawi? on nowe kontrakty dla wsi: Chwa?a Bogu (1750), Dzia?y (1752), ?ochowo (1756) i Ma?a D?browa (1756). Ostatnim wójtem bydgoskim wystawiaj?cym kontrakt na prawie holenderskim dla wsi Czersko Niemieckie (w 1765) by? Ignacy Ga?ecki.
Przej?cie Bydgoszczy w 1772 roku przez w?adze pruskie z chwil? pierwszego rozbioru Polski, w sposób drastyczny ograniczy?o przed?u?enie kontraktów, a co za tym idzie, zamieranie osadnictwa holenderskiego.
Du?a, wcze?niejsza autonomia i odr?bno?? szczególnie religijna i jej pacyfistyczny charakter, sprawiaj? i? interesy holenderskich mennonitów, staj? na przeciwstawnym biegunie wobec militarystycznej polityki pa?stwa pruskiego.
Reasumuj?c, mo?na stwierdzi?, i? w okresie funkcjonowania starostwa i wójtostwa bydgoskiego oraz Rady Miasta Bydgoszczy XVIl-XVlll w., wymienione lub wystawione zostaj? kontrakty dla oko?o 40 wsi na prawie holenderskim.
Emanuel Oko?
Próba typologii budownictwa holenderskiego w ?wietle zebranych materia?ów na terenie województwa bydgoskiego
(obecnie: Kujawsko-Pomorskiego)
Zebrany dotychczas materia? pozwala na prób? przedstawienia typologii budownictwa holenderskiego na terenie obecnego województwa Kujawsko-Pomorskiego. Aby lepiej zilustrowa? wyst?puj?ce formy i uk?ady przestrzenne budowli nieodzowne jest przedstawienie materia?u porównawczego z obszaru pierwotnej kolonizacji holenderskiej tj. terenu ?u?aw, która z delty Wis?y przesuwa?a si? w dó?, wzd?u? biegu rzeki na po?udnie, docieraj?c na tereny Mazowsza.
Cech? charakterystyczn? zagrody holenderskiej jest ?cis?e powi?zanie budynku mieszkalnego z budynkami gospodarczymi, cz?sto pod wspólnym dachem, z mo?liwo?ci? wykorzystania poddasza na cele magazynowe. Zespolenie cz??ci mieszkalnej z inwentarsk? u?atwia?o prac? w obej?ciu, wymaga?o jednak ?cis?ego przestrzegania zasad bezpiecze?stwa przeciwpo?arowego.
Dotychczas wyró?niono trzy zasadnicze typy zagród w zale?no?ci od ustawienia bry?y budynku mieszkalnego i gospodarczego.
I typ to tzw. Langhof, w którym budynek mieszkalny i gospodarczy wyst?puj? w jednym
rz?dzie. Jest to klasyczny typ zagrody holenderskiej do dzi? stosowany na terenie Holandii. Tego
typu formy zagrody spotykamy tak?e na interesuj?cym nas terenie np. Wielkie Stwolno 11 (gm.
Dragacz) z 1891 r., M?tawy 54 (gm. Nowe) z 1831 r., Krusz? 6 (gm. Nowe) z 2 pó?. XIX w., Ma?y
Komorsk (gm. Nowe) z 2 pot. XIX w., Ma?y Komorsk 8 (gm. Nowe) 1 pó?. XIX w., Otorowo 1 (gm.
Solec Kujawski) z 2 ?w. XVIII w., przebudowany w 1864 r., Otorowo 4 (gm. Solec Kujawski) z 2 ?w.
XIX w., Wielki Lubie? (gm. Dragacz) z 1833 r., Zaj?czkowo 4 (gm. Dragacz) 2 ?w. XIX w.
II typ tzw. Winkelhof charakteryzuje si? tym, ?e oba budynki tj. mieszkalny i gospodarczy
za?amuj? si? w formie litery L. Ten typ zagrody spotykamy np. w Bratwinie (gm. Dragacz) i Wielkim Komorsku (gm. Nowe).
III typ tzw. Kreuzhoff, w którym zgrupowana zabudowa mieszkalno-gospodarcza przypomina kszta?tem liter? T, nie spotykany na spenetrowanym dotychczas terenie.
Osobnym typem zagrody, niew?tpliwie zwi?zanym z osadnictwem holenderskim na terenie Polski, jest zagroda rozproszona z wolnostoj?cymi zabudowaniami gospodarczymi: obor?, stajni?, stodo??, spichlerzem. Tego typu zagrody, jakkolwiek nie wyst?puj?ce na terenie Holandii, spotykamy jednak cz?sto na obszarach osadnictwa holenderskiego od XVI w. S?dzi si? równie?, ?e zapewne ok. pó?. XIX w., kiedy stwierdzono, i? nawet murowane ?ciany ogniowe nie daj? dostatecznej gwarancji bezpiecze?stwa w wypadku po?aru jednego z budynków zagrody zespolonej, zacz?to wraca? do zagrody z budynkami wolnostoj?cymi. Równie? tego typu zagrody spotykamy licznie na tym terenie np. Chrystkowo 21 (gm. ?wiecie) k. XVIII w., M?tawy 28 (gm. ?wiecie) z 1837 r., M?tawy 35 (gm. Nowe) ok. pó?. XIX w., Nied?wied? 20 (gm. ?wiecie) z 2 pó?. XIX w., Wi?skie Piaski 68 (gm. Dragacz) z 2 pó?. XIX w., Przy?ubie 5 (gm. Solec Kujawski) z 3 ?w. XIX w., Przy?ubie 10 (gm. Solec Kujawski) z 1874 r.
Po tej krótkiej charakterystyce zagród holenderskich nale?y podj?? prób? omówienia typów wyst?puj?cych na tym terenie budynków mieszkalnych i mieszkalno-gospodarczych. Spo?ród szeregu obiektów wybijaj? si? zw?aszcza dwa domy z wystawk?. Dom w Chrystkowie nr 21 (gm. ?wiecie) z ko?ca XVIII w. oraz dom w M?tawach nr 28 (gm. Nowe) z 1837 r.
Problem typologii domów z wystawk? na terenie osadnictwa holenderskiego, a zw?aszcza jego genezy w ?wietle dotychczasowej literatury, nie jest jednoznacznie stwierdzony. Dotychczas zajmowano si? g?ównie najstarszymi domami z wystawk? na terenie ?u?aw.
W systematyce ?u?awskiego domu z wystawk? wydzielono trzy zasadnicze grupy: a) dom 2 podcieniem szczytowym,
b} dom z podcieniem szczytowym oraz dodatkowym skrzyd?em bocznym, c) dom z podcieniem od strony kalenicy.
Pierwotn? form? domu z wystawk? by? dom z wystawk? szczytow?. Jednak ju? w XVII w. ten typ zacz?? wyra?nie ust?powa? typowi drugiemu z dodatkowym skrzyd?em bocznym. Podczas gdy sie? domu typu pierwszego posiada do?? prymitywne lormy, sie? domu nale??cego do typu drugiego stanowi?a przyk?ad okaza?ego wn?trza barokowego z pi?kn?, zazwyczaj dekoracyjn? balustrad? obiegaj?c? wokó? ca?e pi?tro, z której to sieni by?a dost?pna wi?kszo?? pomieszcze? zarówno w przyziemiu jak i na pi?trze. W przyleg?ym do budynku w?a?ciwego skrzydle bocznym, oprócz paru mniejszych pomieszcze? mieszkalnych, znajdowa?a si? ciemna kuchnia oraz wielka izba pe?ni?ca niejako funkcje pomieszczenia reprezentacyjnego. Zarówno budynki typu pierwszego jak i drugiego posiada?y za?o?one na ca?ym rzucie pi?tro. Wyj?tkowo zdarza si? podcie? bez pi?tra. By?y to przewa?nie budynki o konstrukcji ryglowej. Wystawka domów obu tych typów opiera?a si? zazwyczaj na wi?kszej liczbie s?upów (7-9) posiadaj?cych prosty przekrój kwadratu oraz uzupe?nionych konstrukcyjnymi mieczami, cz?sto równie? ozdobnymi. Jednak g?ównym elementem dekoracyjnym by?y szczyty.
Typ przej?ciowy domu z wystawk? tj. po?redni mi?dzy drugim i trzecim ma normalnie rozbudowane pi?tro lub te? mansardowe poddasze zast?puj?ce pi?tro, posiada ?lady dawnej sieni ?rodkowej z galeri?, a czasem zachowane w szcz?tkowej formie skrzyd?o tylne, podczas gdy budynek w?a?ciwy ma ju? form? kalenicow? z wyra?nie sprecyzowanymi po stronie przeciwleg?ej do kuchni pomieszczeniami: spi?arni?, pokojem s?u?bowym oraz ma?? izb?. w odró?nieniu od wielkiej izby znajduj?cej si? w drugim naro?u frontowym. Jest to jakby forma przej?ciowa do typu trzeciego.
W typie trzecim zanika skrzyd?o tylne, sie? ulega podzia?owi na 2 cz??ci: frontow? i kuchenn?,zanika ostatecznie pi?tro, które utrzymuje si? odt?d tylko nad wystawk?. Tak skonstruowany ty trzeci stanowi ko?cowe stadium ewolucji rzutu uformowane ostatecznie dopiero w 2 po?.. XVIII wieku. Reprezentuje go wi?kszo?? domów z wystawk? na ?u?awach, np. Izbiska nr 13 (1778 Koszwaly nr 8 (1792). Lubieszewo nr 37 (1747). Poza tymi zasadniczymi cechami wyró?niaj?c trzeci typ domu podcieniowego od pozosta?ych, nale?y wymieni? jeszcze kilka cech drugorz?dnych. Tak, wi?c w typie trzecim wyst?puje redukcja s?upów podcienia do 6, a nawet 4. S?upy otrzymuj? cz??ciej formy kolumn zwie?czonych stylizowanymi g?owicami toska?skimi lub jo?skimi. Konstrukcyjne miecze ust?puj? miejsca ozdobnym, cz?sto wr?cz koronkowym, dekoracjom. W pó?niejszym okresie szczyty boczne, a nawet szczyt podcienia, s? niemal z regu?y odeskowane.
Ten typ pó?nego domu z wystawk? reprezentuje dom w Chrystkowie nr 21 (gm. ?wiecie) oj konstrukcji zr?bowej, z ko?ca XVIII w. (przebudowany cz??ciowo w 4 ?w. XIX w. i latach 196C tych). Dom w Chrystkowie posiada odeskowane zarówno szczyty boczne jak i szczyt podcienia, redukcja s?upów wystawki dosz?a w nim do 5 jakkolwiek miecze posiadaj? dekoracyjn? form?. Ponad wystawk? znajduje si? pomieszczenie mieszkalne pocz?tkowo pe?ni?o ono w domach z i wystawk? funkcj? spichlerza, do którego ?adowano zbo?e bezpo?rednio z wozu, pó?niej jednak; przekszta?ci?o si? w pomieszczenie mieszkalne. Tak, wi?c zarówno w rozplanowaniu bry?y jak i sposobie opracowania elewacji oraz dyspozycji wn?trza (cz??ciowo przebudowanego) - wielka izba, sie? frontowa z wej?ciem na poddasze, sie? kuchenna - obiekt ten wykazuje bliskie analogie z domem z wystawk? w budownictwie ?u?awskim, stanowi?c zarazem jeden z najcenniejszych zabytków budownictwa holenderskiego na tym terenie. Równie ciekawym przyk?adem tego typu domu z wystawk? jest dom w M?tawach nr 28 (gm. Nowe n. Wis??) z 1837 r., którego wydatn? wystawk? wspieraj? 4 stylizowane kolumny. W swej bryle, rozplanowaniu i dekoracji stanowi on cenny przyk?ad domu z wystawk? z okresu klasycyzmu.
W po?owie XIX w. nast?puje wyra?ny regres domu z wystawk? na ca?ym terenie osadnictwa holenderskiego. Nad ca?ym budynkiem pojawia si? odeskowane pi?terko w postaci ?cianki kolankowej (np. Wielkie Stwolno nr 11, 1891), dach nad ca?ym budynkiem oraz wystawk? staje si? p?aski, sama za? wystawka staje si? plytsza, przeobra?aj?c si? w werand?. Elementy dekoracyjne ogranicza si? do minimum, now? ozdob? stanowi? natomiast drobno wycinane dekoracje na deskach wiatrownic (np. dom Johna w Dragaczu z 2 pot. XIX w., Wi?skie Piaski nr 68, gm. Dragacz, równie? z 2 po?. XIX w.).
Przewa?aj?ca wi?kszo?? budynków mieszkalnych, czy to w zagrodach zespolonych czy te? wolnostoj?cych, na tym terenie nie posiada wystawek. Jedynie cz??? z nich posiada werandy, s? to jednak obiekty powsta?e g?ównie w 2 pó?. XIX w. lub budynki z dobudowanymi werandami 4 ?w. XIX w. i na pocz?tku XX w. (np. M?tawy nr 35, Wielki Konopat nr 17, Wielkie Stwolno nr 11).
Tak, wi?c w mniejszych za?o?eniach holenderskich poza przelotow? sieni? przylegaj?c? bezpo?rednio do obory mamy tylko 2-3 izby np. Otorowo nr 1 (gm. Solec Kujawski) z 1730 r., przebudowany w 1868 r, czy Otorowonr4 (gm. Solec Kujawski) z 2?w. XIX w., przekszta?cony ok. 1917 r. Natomiast w budynkach du?ych powtarza si? uk?ad 2 sieni: frontowej i kuchennej z przyleg?? do tej ostatniej, z regu?y ciemn?, kuchni? o?wietlon? jedynie po?rednio przez okno wychodz?ce z sieni do murowanej kuchni (piec butelkowy), 2 izb: wi?kszej i ma?ej oraz izb mieszkalnych usytuowanych za wielk? izb?, a tak?e pomieszczenia gospodarczego za ma?? izb?. Izba wielka przylega z regu?y do kuchni, a lokowana by?a ze wzgl?dów temperaturowych od po?udnia. Bezpo?rednio z sieni frontowej prowadzi?o wej?cie na poddasze mieszcz?ce magazyn zbo?a, pó?niej wydzielano w nim jedno nieogrzewane pomieszczenie mieszkalne, cz?sto, podobnie jak w domach z wystawk?, bogato opracowane.
Tego typu budynki spotykamy zarówno na interesuj?cym nas terenie np. Przylubie nr 5 (3 ?w. XIX w.), Przy?ubie nr 10 (1874), Nied?wied? nr 4, jak i na terenie ?u?aw - Marynowy nr 43. Marynowy nr 58 (2 poi. XIX w.).
W podsumowaniu nale?y, wi?c stwierdzi?, ?e zarówno pod wzgl?dem rozplanowania zagród jak i uk?adów przestrzennych budynków, wyst?puje na tym terenie du?a ró?norodno?? spotykanych rozwi?za?, stanowi?c wyj?tkowo ciekawy przyk?ad budownictwa holenderskiego od poi. XVIII do pocz?tków XX wieku.
Ewa Seku?a-Tauer
Charakterystyczne elementy detalu architektonicznego
i wyposa?enia chat holenderskich
Budownictwo drewnianych domostw osadników holenderskich, to problem, który nasuwa wiele pyta?. Po pierwsze, kto wybudowa? te domy - zapewne budowali je mistrzowie ciesielscy, budowniczowie. Nale?y w tym miejscu zastanowi? si?. czy istnia? na tym terenie okre?lony warsztat, b?d? konkretny budowniczy. Bliski teren budownictwa holenderskiego na ?u?awach móg?by nasun?? pewne podobie?stwa, tam wyst?puje konkretny budowniczy. Mory sygnowa? 4 domy Piotr Loewen. Natomiast na terenie województwa bydgoskiego wyst?puj? pojedyncze nazwiska budowniczych, które nie powtarzaj? si?. W obr?bie zachowanego materia?u zabytkowego trzeba podkre?li? jedn? wa?n? spraw?: architektoniczno?? tego budownictwa, a wi?c fakt, ?e realizowane by?o przez zawodowych budowniczych,
najcz??ciej mistrzów ciesielskich. Osadnictwo holenderskie to przede wszystkim chaty wiejskie, zabudowania gospodarcze, karczmy, kapliczki, st?d wniosek, ?e wychodzi?y one spod r?ki wiejskich cie?li. Nie byli oni jednak pozbawieni wysokich kwalifikacji zawodowych, co w dalszej cz??ci zostanie szerzej omówione. Analizuj?c budownictwo drewniane osadników holenderskich nie mo?na pomin?? wa?nego faktu, jakim s? wzorce czerpane z miejskiej architektury murowanej. Granica mi?dzy architektur? zawodow? a budownictwem ludowym jest
p?ynna, jednak na pewno architektur podporz?dkowuje si? tej pierwszej. Czerpie wzorce, w pewnym sensie powtarza
elementy architektury murowanej, przystosowuj?c j? do budownictwa drewnianego. Drzwi do cha?y we wsi Topolinek 30 z II poi. XIX w. Mo?emy zaobserwowa? ?wiadome da?enie do uzyskania artystycznego efektu. Zdobione s? ró?ne cz??ci domostw drewnianych, pocz?wszy od g?ównego wej?cia (drzwi), okien, okiennic, w?garów naro?nych, w postaci pilastrów, poprzez-mocno wysuni?te okapy, na?laduj?ce gzymsy, do profilowanych belek stropowych, pi?knych kolumn wyst?puj?cych w podcieniu, ko?cz?c na drobnych ozdobach rzemios?a, okuciach, klamkach. Stolarka okienna, drzwiowa, zawsze musia?a mie? okucia, które mo?emy podzieli? na 4 grupy - ??cz?ce, zamykaj?ce, uchwytne i zabezpieczaj?ce:
1. okucia ??cz?ce - to haki do o?cie?nic (zakr?tki), naro?niki okienne, zawiasy;
3. okucia uchwytowe to kó?eczka,ga?eczki, klameczki;
4. okucia zabezpieczaj?ce - to wiatrownice, haki przeciwwiatrowe, przytrzymywacze, rozwórki, podpórki, odboje.
W?ród zawiasów rozró?niamy równie? kilka rodzajów: zawiasy czopowe, zawiasy francuskie, zawiasy polskie. Prawie wszystkie typy wyst?puj? na interesuj?cym nas terenie. Bardzo dobrym przyk?adem olbrzymich mo?liwo?ci ciesielskich oraz ?lusarskich jest dom nr 20 w Chrystkowie (gm. ?wiecie). Jest to dom najciekawszy na tym obszarze, z podcieniem i wystawk? na pi?trze. Pojawiaj? si? tutaj prawie wszystkie typy oku?. Wystawka wspiera si? na 4 s?upach, które w swojej formie przypominaj? kolumn? barokow? z architektury murowanej. Kolumny te maj? profilowan? baz? z wa?ków i wkl?sek, entaz? oraz g?owic? d?wigaj?c? pi?knie wyprofilowane podci?gi. Potwierdza to wcze?niej wyra?on? opini? o wysokich kwalifikacjach cie?li. Podstawowym elementem detalu architektonicznego budownictwa ludowego s? otwory okienne i drzwiowe. Ró?nica polega jedynie na za?o?eniach ró?norodnego opracowania poszczególnych cz??ci. Osadnicy holenderscy zapewne posiadali w?asne, by? mo?e odr?bne, sposoby dekorowania swoich domostw. Ciekawie przedstawia si? opracowanie otworów okiennych i drzwiowych, wprowadzaj?c opaski, czasem proste, cz??ciej bogate w kszta?tach, ?agodne, faliste, b?d? w kszta?cie korony, z?bate, z naczó?kiem, nawi?zuj?c do form kamiennych opasek architektury murowanej (dom nr 8 w Osieku). Sama stolarka okienna bywa ró?na. Typowymi elementami ogólnie stosowanymi zarówno w budownictwie ceglanym, jak i drewnianym, s? okna o?cie?nicowe i o?cie?nicowo-krosnowe, cz?sto ze s?upkiem i siemieniem, czasem dodatkowo dzielone szczeblinami, trójpoziomowe, dwudzielne: wyst?puj? te? okna jednodzielne, trójpoziomowe. Wa?nym i cz?sto wyst?puj?cym na terenie osadnictwa holenderskiego, jest element zabezpieczenia otworu okiennego w postaci okiennicy. Okiennice tu wyst?puj?ce te? dzielimy na par? typów. Najcz??ciej s? to okiennice p?ycinowo-ramowe z opask?, dwu- lub trójdzielne. Pi?knym przyk?adem jest dom nr 20 w Chrystkowie (gm. ?wiecie), gdzie zachowano trójdzielne okiennice p?ycinowo-ramo we. Ka?da p?ycina posiada inaczej opracowane pole, z dekoracj? plycin nak?adanych w kszta?cie rombów siej?cych i le??cych. Natomiast inaczej opracowano okiennice w domu nr 28 we wsi M?tawy (gm. Nowe n. Wis??). Zamkni?ta okiennica posiada dodatkow? dekoracj? w postaci na?o?onego na plycin?. wypracowanego elementu w kszta?cie kwiatu margaretki, guza, rozetki, dooko?a ptyciny dodatkowym elementem s? trójk?tne naczó?ki, b?d?ce ram?. Wyst?puj? le? okiennice sk?adaj?ce si? z poziomych deseczek zachodz?cych na siebie. W osadnictwie holenderskim nie wyst?puje portal, natomiast jego namiastk? jest obramienie g?ównego otworu drzwiowego.
Najcz??ciej wyst?puj? dwuskrzyd?owe drzwi, p?ycinowo-ramowe z opask?, w szerokiej futrynie. Wyst?puj? takie w domu nr 30 we wsi Chrystkowo (gm. ?wiecie); s? one opracowane bardzo starannie. Bogata dekoracja nak?adana, z odpowiednio dostosowan? klamk? i okuciem. Te drzwi nale?? do bardzo reprezentacyjnych, tak jak ca?y budynek. Chrystkowo 30 posiada ciekaw? stolark? drzwiow? wewn?trzn?. Wyst?puj? drzwi jednoskrzyd?owe, czteropolowe, b?d? dwupolowe, z p?ycinami w kszla?cie plastronów. Zupe?nie inaczej opracowa? cie?la otwór drzwiowy w domu nr 5 we wsi Osiek - jednoskrzyd?owe drzwi podzielone na p?yciny, ?rodkowa z bogat? opraw? ram i rombowo-rozetow? dekoracj? p?ycin reliefem. W cz??ci ?rodkowego pola ?lad okucia uchwytnego. Dodatkowo spotykamy w niektórych domach tu? nad nadpro?em dat? oraz nazwisko cie?li, czasem w?a?ciciela np. w domu nr 11 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz). Dalsze analogie do budownictwa ceglanego widoczne s? w opracowaniu w?garów naro?nych w postaci pilastrów, z g?owic?, baz?, kanelurowane. w domu nr 4 we wsi Nied?wied? (gm. ?wiecie), w domu nr 27 we wsi M?tawy. Wszystkie wymienione elementy dotycz? domostw z zewn?trz, cz??ciowo tylko omówi?am wn?trze. O wysokim poczuciu pi?kna i potrzebie upi?kszania w?asnych mieszka? przez osadników holenderskich mog? ?wiadczy? piece, zachowane szafy wn?kowe, kafle z napisami. Piecezachowane w niektórych domach w niezmienionej formie przetrwa?y we wsi Michale w domu nr 68 (gm. Dragacz}, naro?nie ustawiony bia?y piec z bogat? koron? wie?cz?c? i kaflem ?rodkowym,! na wysokim cokole, jest swoistym ewenementem w tym do?? prostym wn?trzu... Inne ciekawej piece znajduj? si? we wsi Przechówko (gm. ?wiecie n. Wis??) {piec ju? nieistniej?cy), pi?kn?) korona wie?cz?ca piec w domu nr 11 we wsi Wielkie Stwolno (gm. Dragacz) oraz w domu nr 4 we wsi Nied?wied? (gm. ?wiecie). Wsz?dzie powtarza si? bogate dekorowanie korony. Szafy wn?kowe spotkali?my tylko w paru miejscowo?ciach - w domu nr 8 w Chrystkowie (gm. ?wiecie), W domu nr 11 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz) i w domu nr 4 w Nied?wiedziu. S? one proste w) swojej formie, jedynym akcentem dekoracyjnym s? zwie?czenia, a tak?e ptyciny. We wn?trzu domów spotykamy belki stropowe, najcz??ciej s? one sfazowane, jedynie w Topolinku (gm. ?wiecie) spotykali?my belki profilowane z du?ymi sp?ywami. Klatki schodowe bywaj? najcz??ciej proste, czasem posiadaj? tralki. Du?o pó?niejszym elementem s? ró?nego rodzaju ganki, werandy, koronkowo dekoracyjnie opracowane w domu nr 68, we wsi Michale i w domu nr 35 we wsi M?tawy.
Podsumowuj?c materia?, w du?ej mierze pogl?dowy, ?mia?o mo?emy wysun?? pewne wnioski: rzemie?lnicy, mistrzowie ciesielscy byli lud?mi przygotowanymi do zawodu, o wysokich kwalifikacjach, z wyrobionym smakiem estetycznym, zachowywali jednak pewn? odr?bno?? swoist? ich kulturze.
Iwona Jastrz?bska-Puzowska
Stan zachowania zabytków osadnictwa holenderskiego w województwie bydgoskim (obecnie kujawsko-pomorskim).
Zazwyczaj je?li podejmuje si? w osobnym referacie kwesti? stanu zachowania zabytków, ten stan zachowania jest z?y. Tak dzieje si? równie? w przypadku architektury zwi?zanej z osadnictwem holenderskim na terenie województwa bydgoskiego. Niniejszy tekst jest prób? ukazania kondycji obiektów, rodzajów wyst?puj?cych zniszcze? i niektórych ich przyczyn, jest równie? plonem obserwacji poczynionych podczas wyjazdów w teren latem i jesieni? 1992 roku.
Podczas wspomnianych wyjazdów w poszukiwaniu pozosta?o?ci osadnictwa holenderskiego uda?o si? nam zlokalizowa? oko?o 100 budynków. Z tej setki mo?na wymieni? jedynie kilka zachowanych w oryginale i nadaj?cych si? jeszcze do u?ytkowania zgodnie z przeznaczeniem. S? to budynki mieszkalno-gospodarcze w Bratwinie i Micha?ach (gm. Dragacz) oraz mieszkalne w
Przylubiu (gm. Solec Kujawski}, Zaj?czkowie (gm. Dragacz), M?tawach (gm. Nowe n. Wis??) i zespó? budynków mieszkalnych na skarpie nadwi?la?skie] w Nowem n. Wis??.
Znaczna cz??? z odnalezionych przez nas budynków jest, cz??ciowo lub znacznie, przebudowana. Oko?o kilkunastu jest w stanie ruiny i nie nadaje si? zupe?nie do zamieszkania. W jednym z takich budynków, w domu nr 33 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz). pochodz?cym z 1859 roku mieszka jeszcze rodzina. Podczas naszych wyjazdów w teren, w kilku przypadkach nie uda?o si? nam dotrze? na czas do interesuj?cych nas budynków, bowiem te uleg?y spaleniu.
Poniewa? stykali?my si? przede wszystkim z budownictwem drewnianym, najcz??ciej wyst?puj?cym problemem w stanie zachowania obiektów by?y naturalne procesy niszczenia drewna. Belian, stropów czy wi??by dachowej zaatakowane by?y przez owady lub sinic?. Innym s?abym punktem ?ych budowli by?o pokrycie dachu. Jedynie w przypadku niektórych dachów ceramicznych oryginalne pokrycie zachowa?o si? do dzisiaj (np. w Przylubiu nr 5 i 10}. Pokrycie trzcinowe lub s?omiane, ze wzgl?du na swoj? specyfik?, musia?o by? wielokrotnie uzupe?niane, b?d? zmieniane.
W obiektach przebudowanych, stanowi?cych najwi?ksz? grup? w?ród wyró?nionych przez nas, na ró?ne sposoby próbowano wymienione zniszczenia naprawia?. Najprostszym sposobem uzupe?nienia ubytków w konstrukcji ?cian by?o wype?nianie ich ceg?ami, b?d? zapraw? cementow?. W podobny sposób zalepiano szczeliny mi?dzy belkami. Zaprawa cementowa lub polepa gliniana s?u?y?y równie? do pokrycia lica ?cian dla lepszego zabezpieczenia mieszkania przed stratami ciep?a. Wal?c? si? konstrukcj? ?cian wzmacniano, obudowuj?c cha?upy murami z cegie?. Najcz??ciej takie mury stawiano przy ?cianach szczytowych domów. Bywa?o jednak i tak, ?e jedynie niewielki fragment drewniany wskazywa?, i? budynek by? pierwotnie wykonany z drewna. Tego typu prace budowlane, w przypadku niektórych obiektów, wykonywane by?y ju? na pocz?tku XX wieku i przebudowania narasta?y etapami, zmieniaj?c form? budynku. Na przyk?ad w 1917 roku
mia?o miejsce cz??ciowe obudowanie murem ceglanym cha?upy nr 1 w Otorowie (gm. Solec Kujawski). Data tej przebudowy zosta?a umieszczona na zbudowanym w tym czasie lamusie. Konstrukcj? ?cian wzmacniano równie? przez spinanie belek pionowymi elementami drewnianymi -lisicami, mocowanymi na ?elazne ?ruby.
Trzcinowe poszycie dachu wymaga?o od gospodarza cz?stych napraw i pracoch?onnego przygotowania surowca. St?d, gdy tylko nadarza?a si? sposobno??, w?a?ciciele budynków uzupe?niali ubytki ?atwiejszymi w u?yciu materia?ami, takimi, jak: blacha (cz?sto smo?owana) czy papa lub wymieniali ca?e pokrycie dachu na blaszane, ceramiczne czy z dachówki bitumicznej. Od lat sze??dziesi?tych najch?tniej zast?powano strzechy eternitem.
W du?o gorszym stanie ni? same budynki zachowa?o si? ich wyposa?enie. Bardzo cz?sto wymieniano na now? stolark? budowlan?. Oryginalne okna, o szybach rozcz?onkowanych licznymi szczeblinami, o rze?bionych s?upkach i ozdobnych opaskach okiennych, zamieniano na proste, masowo produkowane okna wspó?czesne. Stosunkowo rzadziej wymieniano stolark? drzwiow?, za? z oryginalnych pieców zachowa?y si? tylko nieliczne, wi?kszo?? zosta?a zast?piona nowymi. W?ród sprz?tów domowych niewiele zachowa?o si? starych mebli, jedynie szafy ?cienne, je?li istnia?y, zachowa?y si? w do?? dobrym stanie.
Na z?y stan zachowania obiektów zwi?zanych z osadnictwem holenderskim, na terenie województwa bydgoskiego, poza up?ywem czasu i naturalnymi procesami niszczenia, mia?y wp?yw jeszcze inne czynniki. Bardzo wiele spo?ród obiektów, które odnale?li?my w terenie, nie mia?o w czasie swego istnienia jednego, sta?ego w?a?ciciela. Wiatry historii zmienia?y gospodarzy, nie daj?c im czasu na zaopiekowanie si? domami. Mi?dzy innymi znaczna cz??? obiektów po II wojnie ?wiatowej, uznana zosta?a za poniemieckie i na mocy ustawy o reformie rolnej przesz?a na w?asno?? Skarbu Pa?stwa, a potem zosta?a oddana w u?ytkowanie przesiedle?com ze wschodnich terenów Polski. Ludzie ci, w poczuciu tymczasowo?ci posiadania lub ze wzgl?du na niech?? do poprzednich niemieckich w?a?cicieli, cz?sto nie dbali nale?ycie o swoje gospodarstwa.
Innym czynnikiem, maj?cym wp?yw na z?y stan zachowania obiektów, by?y wysokie koszty utrzymania starych, drewnianych budynków oraz trudno?ci techniczne przy ich konserwowaniu. W wielu przypadkach taniej i ?atwiej by?o gospodarzom wznie?? nowy, murowany dom, ni? odnawia? stary. Tym bardziej, ?e istnieje przekonanie o niskiej trwa?o?ci drewna i budowli drewnianych.
Omawiaj?c stan zachowania pami?tek po holenderskim osadnictwie w województwie bydgoskim, nie mo?na pomin?? problemu cmentarzy. Aczkolwiek odnalezione przez nas pozosta?o?ci cmentarzy pochodzi?y z II po?owy XIX i pocz?tku XX wieku i by?y najcz??ciej pozosta?o?ciami cmentarzy ewangelickich, to miejsce ich usytuowania - przy dawnych budynkach szkolnych, jak to bywa?o w zwyczaju mennonitów, mo?e wskazywa? na mennonickie pochodzenie tych cmentarzy. Cmentarze takie znale?li?my w Przychówku i Nied?wiedziu (gm. ?wiecie n. Wis??), w Bratwinie i Wielkim Lubieniu (gm. Dragacz), w Trylu i Osieku (gm. Nowe n. Wis??) oraz w Otorowie, Przy?ubiu i Wypaleniskach (gm. Solec Kujawski). Kondycja tych obiektów jest bardzo z?a. Tylko jeden z wymienionych jest cz??ciowo ogrodzony (Otorowo). Pozosta?e wyró?ni? z otoczenia mo?na jedynie poprzez charakterystyczne usytuowanie na lekkim wzniesieniu oraz poprzez obsadzenie dooko?a drzewami i krzewami. Tereny wspomnianych cmentarzy zaro?ni?te s? dzik? ro?linno?ci?, w?ród której walaj? si? resztki nagrobków i ?elaznych obej??. Brakuje tych nagrobków, które wykonane by?y z cenniejszych materia?ów (jak marmur, granit, piaskowiec), bowiem zosta?y roz-kradzione dla powtórnego u?ycia. Cmentarze te nale?a?oby otoczy? szczególn? trosk?, poniewa? opieka nad nimi to nie tylko dbanie o zabytki historii, opieka taka ma równie? wymiar humanitarny.
Jedn? z miejscowo?ci, któr? odwiedzili?my w czasie naszych wyjazdów w teren by?o Przechówko w gminie ?wiecie n. Wis??. Wie? ta lokowana by?a przez Holendrów ju? w 1572 roku i stanowi?a koloni? - matk? dla wielu pó?niej powstaj?cych wsi osadników mennonickich. Przechówko mia?o nieszcz??cie zyska? s?siada w postaci Zak?adów Celulozowo-Papierniczych w ?mieciu, jednego z najwi?kszych w Polsce trucicieli ?rodowiska. Teren, na którym znajdowa?a si? wie? zosta? uznany za obszar kl?ski ekologicznej. Ludzie tu zamieszkuj?cy zostali ju? prawie ca?kowicie wykwaterowani. Wyburza si? budynki, w wi?kszo?ci pochodz?ce z II po?owy XIX wieku. W najbli?szym czasie, ta wie? o bogatej historii, ciekawym uk?adzie zagród i interesuj?cej-i architekturze, przestanie istnie?.
Procesy niszczenia budynków, cmentarzy czy krajobrazów, zwi?zanych z osadnictwem holenderskim, na pewno nie ustan?. Mo?liwe, ?e ju? nied?ugo pami?? o nich pozostanie jedynie na kartach ksi??ek, szczególnie, ?e znajomo?? problematyki osadnictwa mennonickiego w?ród mieszka?ców naszego województwa jest znikoma. Tym bardziej wi?c uzasadnione jest badanie i dokumentowanie pami?tek po tym interesuj?cym procesie historycznym. Najlepszym za? sposobem na zachowanie materialnych pozosta?o?ci tego procesu by?oby utworzenie skansenu, do którego mo?na by przenie?? niektóre dobrze zachowane cha?upy.
Osadnictwo holenderskie Doliny Wis?y w woj. bydgoskim - bibliografia (wybór). Bandurski A., Ko?ci?ski B.. Historia Solca Kujawskiego w zarysie, Bydgoszcz 1925. Baranowski l,, Wsie holenderskie na ziemiach polskich. Przegl?d Historyczny \. XIX: 1915, s. 64-82. Ciesielska K.. Osadnictwo olederskie w Prusach Królewskich i na Kujawach w ?wietle kontraktów osadniczych. Studia i Materia?y z dziejów Wielkopolski i Pomorza l. 4: 1958, s. 219-256. Dzieje Bydgoszczy. Calendarium pod red. Z. Guldena. Bydgoszcz 1968. Filipska E., Cmeniarze menonitów - ?u?awy i Dolina Wis?y, mps Toru? 1978. Guldon Z., Opisy starostwa bydgoskiego w lalach 1661-1765. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, ¬ród?a do dziejów Bydgoszczy Nr 2. Bydgoszcz 1966. Guldon, Z., Rozmieszczenie w?asno?ci ziemskiej na Kujawach w 2 po?owie XVI wieku. Roczniki TNT R. 1964 z. 2. Historia Bydgoszczy t. l-ll pod red. M. Biskupa. Warszawa-Pozna ? 1991. Kabaci?ski R., Inwentarze staroslwa i wójtostwa bydgoskiego z lat 1753-1766. BTN. Warszawa-Pozna? 1977. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI Dawne województwo bydgoskie pod red. T. Chrzanowskiego i M. Korneckiego, z. 3 Bydgoszcz i okolice. Warszawa 1977. Kloeppel O., Die bauerliche Haus-Hoff-und siedlungsanlage im Weichsel-Nogat-Della. Danzig 1924. Koch, F Enstehung und Gescriichte der Hollanderein Floienau. Lagenau und Otterau bei Bromberg, Aus dem Posener Lande, 1910. Ludwig K.H., ?ur Besiedlung des Weichseldeltas durch die Mennoniten. Marburg 1961. Nowakowski c., Wybrane problemy ochrony krajobrazu kulturowego dawnych osad olederskich na terenie województwa gorzowskiego, w; Rocznik P.P. PKZ, z, 2: 1984, s, 62. Pankowski J,, opis królewszczyzny w województwach che?mi?skim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toru? 1938. Penner H., Die osi- und westpreussischen Mennoniten, Mennonitischer Geschichtsverein, 1978, Rusi?ski W., Osady tzw. ol?drów w dawnym woj. pozna?skim. Pozna? 1939-Kraków 1947. Sienkiewicz J., Piotr Loewen - budowniczy ?u?awski. Ochrona Zabytków R. 9:1956 nr 1, s. 2. 73-87, Stankiewicz J., Zabytki budownictwa i architektury na ?u?awach. Rocznik Gtia?ski t. 15-16: 1956-57, s. 511-542, Tajchman J.. Stolarka okienna w Polsce. Rozwój i problematyka konserwatorska. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków Seria C, t, V. Warszawa 1990, s. 29, T?oczek i., Polskie budownictwo drewniane. Wroc?aw 1980.
Opracowa?: Krzysztof Bartowski Opracowa?: Krzysztof Mikulski Opracowa?: Emanuel Oko? Opracowa?a: Ewa Seku?a-Tauer Opracowa?a: Iwona Jastrz?bska-Puzowska Wprowadzi?: T. Stefaniak, dnia: 14.12.2004 r.