Lipiec 22 2018 01:58:47
Nawigacja
· Strona G堯wna
· Artyku造
· Download
· Forum
· Galeria
· Kontakt
· Szukaj
Osadnictwo holederskie w Dolinie Wis造
Zarys dziej闚 osadnictwa holenderskiego w Polsce (ze szczeg鏊nym uwzgl璠nieniem terenu by貫go wojew鏚ztwa bydgoskiego – obecnie Kujawsko-pomorskiego).

Pocz徠ki osadnictwa hol璠erskiego w Polsce zwi您ane s 軼i郵e z mennonitami - radykalnym od豉mem ruchu reformacyjnego, kt鏎y ukszta速owa si w Niderlandach w l poi. XVI w. Wi瘯szo嗆 za這瞠 doktrynalnych zaczerpn瘭i mennonici od anabaptyst闚, z kt鏎ymi byli pocz徠kowo cz瘰to myleni. Opowiadaj si za chrztem doros造ch, odrzucaj piastowanie urz璠闚, odmawiaj sk豉dania przysi璕i. Poza tym jednak mennonici zachowywali bardziej ugodow postaw wobec pa雟twa, kt鏎ego spo鈔鏚 innych wyzna protestanckich wyr騜nia ich negatywny stosunek co mlecza. Zapewne na skutek wojen ch這pskich i rzezi z nimi zwi您anych, Menno Simonis - tw鏎ca i g堯wny ideolog mennonit闚, zanegowa u篡wanie broni. W rezultacie wyznawcy tej religii odrzucili mo磧iwo嗆 pe軟ienia s逝瘺y wojskowej, co spowodowa這 negatywny stosunek do nich zar闚no w豉dzy katolickiej, jak i te innych grup protestanckich. Mennonici organizowali si w gminy, kt鏎e poza funkcjami religijnymi mia造 przemo積y wp造w na cale 篡cie cz這nk闚 wsp鏊noty. Gmina wyst瘼owa豉 wobec 鈍iata zewn皻rznego jako ca這嗆, za zobowi您ania finansowe odpowiadali wszyscy cz這nkowie gminy, byli oni te zobowi您ani do wspomo瞠nia ubo窺zych swoich wsp馧braci.

Do sprowadzenia mennonit闚 w okolice Gda雟ka przyczyni si prawdopodobnie najwybitniejszy przedstawiciel polskiej reformacji - Jan Laski. Podczas swego pobytu we Fryzji zetkn掖 3j kilkakrotnie z Menno Simonisem, 陰cz帷 z nim polemiki na tematy doktrynalne. Polska zreszt cieszy豉 si w闚czas na zachodzie opini kraju, w kt鏎ym panuje tolerancja religijna. Te wszystkie czynniki spowodowa造 zapewne znaczny nap造w mennonit闚 do Gda雟ka w po這wie XVI w. Bezpo鈔ednim powodem sprowadzenia mennonit闚, czy le hol璠r闚, jak coraz cz窷ciej b璠zie si ich w Polsce okre郵a, by豉 ch耩 zagospodarowania depresyjnych obszar闚 真豉w przez w豉dze miasta Gda雟ka. Gda雟zczanie, bowiem na skutek prac wodnych przy rozwidleniu Noga-tu i Martwej Wis造, skierowali wi瘯szo嗆 w鏚 t drug odnog, chc帷 poprawi 瞠glowno嗆 rzeki w kierunku w豉snego miasta, a przede wszystkim utrudni sp豉wianie towar闚 do konkurencyjnego Elbl庵a. Spowodowa這 to jednak zalanie kilkunastu wsi 簑豉wskich mi璠zy Kie禦arkiem a Gda雟kiem. Wywodz帷y si z Holandii i Fryzji mennonici - g這wnie tamtejsi ch這pi doskonale nadawali si do wykonania postawionych zada - osuszenia i ponownego zagospodarowania tych ziem. Wiatach 1547-1552 wi瘯szo嗆 wsi zalanych wcze郾iej przez Wis喚, zosta這 ponownie zasiedlonych przez hol璠r闚. Uzyskali oni u篡tkowe prawa do ziemi na podstawie kontrakt闚 zawartych przez w豉軼iciela grunt闚 (miasto Gda雟k) z przedstawicielami gminy. W zamian za wysoki czynsz pieni篹ny, obowi您ek konserwowania wa堯w i kana堯w odwadniaj帷ych, hol璠rzy otrzymywali ziemi w d逝goterminow dzier瘸w (zazwyczaj na 30-60 lat) z prawem pierwsze雟twa przy odnawianiu urnowy, wolno嗆 wyznawania swojej religii, wreszcie pe軟 swobod gospodarcz - mogli oni samodzielnie zbywa swoje produkty rolne i byd這 na rynku gda雟kim, byli zazwyczaj wy陰czeni z przymusu propinacyjnego, co oznacza這 tyle, i mogli produkowa piwo na w豉sne potrzeby i nie musieli si w nie zaopatrywa w karczmach pa雟kich; mogli wreszcie swobodnie sprzedawa i kupowa prawa u篡tkowe do ziemi w ramach oczywi軼ie ustalonych lat dzier瘸wy. Hol璠rzy uzyskiwali te pe軟y samorz康 w sprawach s康owych - nie dotyczy這 ich s康ownictwo dominalne pana, wyroki wobec cz這nk闚 swojej gminy ferowa s康 z這穎ny z obieranego na czas okre郵ony so速ysa i kilku 豉wnik闚.

Te pierwsze kontrakty hol璠erskie sta造 si wzorcem dla zawieraj帷ych je w p鞳niejszych latach. Widoczne korzy軼i ekonomiczne, jakie odni鏀 Gda雟k poprzez osiedlenie hol璠r闚, sk這ni造 te innych w豉軼icieli grunt闚 po這穎nych w delcie i dolinie Wis造, do skorzystania z ich umiej皻no軼i w zagospodarowywaniu ziem podmok造ch i zalewanych czasowo przez Wis喚, ale przy tyrn bardzo urodzajnych. Ju w latach pi耩dziesi徠ych i sze嗆dziesi徠ych XVI wieku hol璠r闚 sprowadzaj do swoich posiad這軼i ziemskich elbl捫anie, a tak瞠 dzier瘸wcy najbogatszej kr鏊ewszczyzny w Polsce - ekonomii malborskiej. Jeszcze przed 1565 rokiem hol璠rzy osiedli w szlacheckiej wsi Michale w pow. 鈍ieckim, a trzy lata p鞳niej powsta豉 najwi瘯sza wie hol璠erska na Nizinie Sartowicko-Nowskiej - M徠awy. W ten oto spos鏏, zaledwie dwadzie軼ia lat po przybyciu hol璠r闚 w okolice Gda雟ka, pierwsze gminy mennonickie pojawiaj si w okolicach 安iecia i Nowego, a wi璚 na terenie szczeg鏊nie nas interesuj帷ym, bo wchodz帷ym w sk豉d obecnego wojew鏚ztwa bydgoskiego.



Mo積a powiedzie, 瞠 w nast瘼nym p馧wieczu osadnictwo hol璠erskie rozprzestrzenia這 si w Dolinie Wis造 wprost proporcjonalnie do wzrostu demograficznego gmin mennonickich. Inaczej to ujmuj帷 - poda ziemi by豉 olbrzymia, zainteresowanie now form osadnictwa r闚nie, brakowa這 tylko zazwyczaj hol璠r闚. Z czasem we wsiach hol璠erskich coraz cz窷ciej zacz瘭i si wi璚 pojawia Niemcy - luteranie z okolic Gda雟ka i z 真豉w oraz Polacy - katolicy. Ta domieszka wyznaniowa do bardzo kultywuj帷ych sw odr瑿no嗆 mennonit闚 wzrasta豉 z kolei wraz z up造wem czasu i odleg這軼i osiedli hol璠erskich od Gda雟ka i 真豉w. R闚nie wcze郾iejsze wsie hol璠erskie przyci庵a造 swoj zamo積o軼i ludno嗆 najemn i parobk闚 wyznania katolickiego, czy lutera雟kiego. Mimo tego jednak podkre郵i nale篡, 瞠 gminy mennonickie w rejonach ich wczesnego pojawienia si przetrwa造 a do II wojny 鈍iatowej, a w鈔鏚 najzamo積iejszych gospodarzy w tych gminach zdecydowanie dominowali mennonici.



Do po這wy XVII wieku hol璠rzy osiedli w wi瘯szo軼i wsi nadwi郵a雟kich po這穎nych na terenie obecnego woj. bydgoskiego; ich w璠r闚ki przekroczy造 wreszcie granice Prus Kr鏊ewskich i napocz徠ku XVII wieku wsie hol璠erskie lokowano mi璠zy Bydgoszcz a Toruniem, nast瘼nie mi璠zy Toruniem a P這ckiem. W literaturze przyjmuje si, 瞠 najdalej na po逝dnie wysuni皻ym osiedlem za這穎nym przez mennonit闚 na ziemiach polskich (nad Wis陰) jest Kazu na Mazowszu. Wsi hol璠erska by豉 te jedna z dzielnic Warszawy - Saska K瘼a.



Na terenie obecnego wojew鏚ztwa bydgoskiego istnia造 cztery wyra》iejsze skupiska wsi hol璠erskich. Najwi瘯sze z nich znajdowa這 si na p馧nocy, mi璠zy Nowem i Sartowicami. Hol璠rzy zasiedlili tam nast瘼uj帷e wsie: Tryl (1638), Komorsk Ma造 (1637), M徠awy i Ma貫 Zaj帷zkowo (1568), Osiek (1570), Zaj帷zkowo Wielkie (ok. 1601), Bz闚ko i Fletnowo (1710), Lubie Wielki (1591), Lubie Ma造 (1593), Dragacz (1592), Dolna Grupa (1625), G鏎na Grupa (przed 1599), Michale (przed 1565), Bratwin (ok. 1596), Stwolno Polskie (1593), Nowe i Stare Marzy (ok. 1640). Ponadto ol璠rzy uzyskali przej軼iowo lub na d逝瞠j dalsze grunty w s御iednich wsiach: Bzowie, Flentowie, Mniszku, Sartowicach Dolnych, Czaplach. Na tym obszarze mennonici posiadali dwa ko軼io造: w M徠awach i w Grupie. Wok馧 nich funkcjonowa造 do pocz徠ku XX wieku odr瑿ne gminy, po陰czone potem w jedn. Jeszcze w okresie mi璠zywojennym mennonicka gmina w M徠awach liczy豉 ponad 500 os鏏.



Kolejnym skupiskiem wsi hol璠erskich by豉 rozci庵aj帷a si na po逝dnie od 安iecia cz窷 tzw. Basenu Fordo雟kiego. Powsta造 tutaj: Przech闚ko (ok. 1590), G這g闚ko (XVIII w.), Wielki Kono-pat (ok. 1640), Dworzysko (1642), Nied﹁ied (ok. 1640), Kosowo i Chrystkowo (1600), Chrystkowska K瘼a (ok. 1640), Topolinek (przed 1697), Tr瘼el (l p馧. XVIII w.). Przez ol璠r闚 pochodz帷ych z Przech闚ka za這穎ne zosta造 Jeziorki ko這 Siemkowa (1727). By這 to o tyle ciekawe, 瞠 jako jedyne osiedle zamieszka貫 przez mennonit闚 - Jeziorki by造 po這穎ne poza dolin Wis造. G堯wnymi o鈔odkami osadniczymi tego rejonu by造: Przech闚ko oraz Kosowo i Chrystkowo. Tutejsze gminy mennonickie charakteryzuj znacznie bardziej burzliwe dzieje, ni ich s御iad闚 z Niziny Sartowicko-Nowskiej. B璠帷 cz這nkami bardziej radykalnej grupy mennonickiej (tzw. Alt-flammen), z szacunku dla doktryny tutejsi mennonici nie podporz康kowali si, ograniczaj帷ym ich swobody religijne, rozporz康zeniom kr鏊a pruskiego Fryderyka Wilhelma z lat 80-tych XVIII w. i rozpocz瘭i kolejn migracj w poszukiwaniu ziemi, gdzie mogliby 篡 w zgodzie ze swoimi przekonaniami. Najprawdopodobniej to w豉郾ie mennonici z okolic 安iecia, obok wsp馧braci z 真豉w Malborskich, dostarczyli najwi瘯szej liczby osadnik闚, kt鏎zy dotarli na Wo造, a nast瘼nie osiedlili si w g喚bi Rosji: nad Dnieprem (g. o鈔odek - Chortyca za這穎na w 1789), w pobli簑 Morza Azow-skiego (g堯wny o鈔odek - Mo這cznaja za這穎na w 1804). Stamt康 mennonici migrowali w kierunku Wo貪i i Syberii osiadaj帷 w okolicach Saratowa nad Wo貪 oraz mi璠zy Wo貪ogradem (dawniej Samara) a Orenburgiem. Og馧em oko這 1914 r. w koloniach ol璠erskich w Rosji zamieszkiwa這 ponad 100 tysi璚y mennonit闚, potomk闚 emigrant闚 z 真豉w i okolic 安iecia. 奸ad po mennonitach we wsiach wcze郾iej przez nich zamieszka造ch nad Wis陰 w ci庵u XIX wieku zagin掖.

Kolejnym rejonem osadnictwa ol璠erskiego by造 tereny po這穎ne nad Wis陰 na p馧noc i po逝dniowy wsch鏚 od Bydgoszczy. Dzieje osadnictwa ol璠erskiego na tym obszarze s ju jednak s豉biej znane, znacznie trudniej ustali dzisiaj dok豉dn chronologi powstawania wsi ol璠erskich w tym rejonie, szczeg鏊nie tych, kt鏎e znajdowa造 si w r瘯ach szlacheckich. Zapewne pierwsz wsi ol璠ersk w tym rejonie by這 szlacheckie Przy逝bie (1594), nast瘼nie ol璠r闚 osadzono we wsiach nale膨cych do starostwa (potem w鎩tostwa) bydgoskiego: Olorowie, L璕nowie, Makowi-skach i Fordonku (ok. 1604). Z akt katastralnych wsi z 1772 roku wynika, 瞠 na prawie ol璠erskim za這穎no te wsie szlacheckie: G康ecz, Strzelce Dolne, Pa販z, Czersko Niemieckie, a tak瞠 okolice Solca, nale膨ce cz窷ciowo do miasta, cz窷ciowo do starostwa.

Warto zwr鏂i uwag na fakt ju wcze郾iej zasygnalizowany, a wi捫帷y si ze sk豉dem wyznaniowym osadnik闚 ol璠erskich w okolicach Bydgoszczy. Jakkolwiek w鈔鏚 mieszka鎍闚 Przy逝bia, Otorowa, L璕nowa czy For-donka wyst瘼uj nadal nazwiska mennonickie, to jednak wi瘯szo嗆 stanowi ju prawdopodobnie Niemcy wyznania lutera雟kiego, coraz cz窷ciej od potowy XVII wieku we wsiach tych pojawiaj si te Polacy. W ka盥ym razie tutejsi mennonici zwi您ani byli prawdopodobnie z gmin wyznaniow w Wielkiej i Ma貫j Nieszawce - g堯wnych o鈔odkach mennonickich w Dolinie Wis造 mi璠zy Bydgoszcz a Podg鏎zem.







Czwarty wskazany wcze郾iej rejon osadnictwa hol璠erskiego na terenie obecnego wojew鏚ztwa bydgoskiego po這穎ny jest po drugiej stronie Wis造, w gminie D帳rowa Che軛i雟ka. Po這穎ne tutaj wsie hol璠erskie: D瑿owiec. Borki, Gin Dolny, cz窷ciowo Czarze, za這穎ne zosta造 prawdom podobnie w l po這wie XVII wieku wraz z osiedleniem si hol璠r闚 w s御iednim Kokocku, Bie鎥闚ce, Ro積owie, Brukach Kokockich i Unis豉wskich oraz B這cie, le膨cych na terenie wojew鏚ztwa toru雟kiego.



Rozw鎩 osadnictwa hol璠erskiego w dolinie Wis造 zosta zahamowany w po這wie XVII wieku, g堯wnie na skutek zniszcze wojennych z lat 1655-1660. Jakkolwiek wsie hol璠erskie lepiej wytrzyma造 trudy zwi您ane z kontrybucjami wojennymi, przemarszami wojsk, wreszcie szczeg鏊nie niszcz帷ymi epidemiami chor鏏 cywilizacyjnych: cholery i d簑my, to jednak potencja demograficzny i ekonomiczny mennonit闚 uleg os豉bieniu, do tego stopnia, 瞠 na przeci庵 wieku prawie zahamowa ich bezpo鈔edni, widoczny udzia w rozwoju sieci osadniczej.



Nie oznacza這 to jednak zahamowania rozwoju osadnictwa na prawie hol璠erskim. W ko鎍u XVII wieku, a szczeg鏊nie w XVIII wieku, prawo to sta這 si podstaw zawierania kontrakt闚 osadniczych na obszarze Kujaw, Wielkopolski, ziemi 喚czycko-sieradzkiej, a zapewne i dalej. D逝goterminowa dzier瘸wa ziemi, wysokie czynsze pieni篹ne w zamian za zwolnienie z pa雟zczyzny, by造 rozwi您aniami satysfakcjonuj帷ymi obie strony: w豉軼iciela ziemi i dzier瘸wc闚 - najcz窷ciej ch這p闚. Osadnictwo na prawie hol璠erskim mo積a por闚na w wielu przypadkach z osadnictwem na prawie niemieckim ze 鈔edniowiecza, l w jednym i w drugim przypadku osadnictwo by這 pocz徠kowo zwi您ane z przybyszami z zewn徠rz. Z biegiem czasu coraz wi瘯sz rol odgrywa czynnik demograficzny miejscowy. W XVIII wieku wi瘯szo嗆 osiedli hol璠erskich zak豉dali ju sami Polacy, a o nazwie ich decydowa這 jedynie okre郵enie prawa, kt鏎ego recepcja na ziemiach polskich dokona豉 si w XVI wieku za po鈔ednictwem mennonit闚 = holendr闚.

Oczywi軼ie efektem dzia豉lno軼i hol璠r闚, poza aspektem demograficznym, by這 przede wszystkim zagospodarowanie bardzo 篡znych teren闚 depresyjnych na 真豉wach i s豉bo wcze郾iej zagospodarowanej doliny Wis造. Hol璠rzy prowadzili na tych terenach intensywn gospodark hodowlano-zbo穎w. To r闚nie dzi瘯i hol璠rom dosz這 do upowszechnienia na ziemiach polskich wydajniejszych w hodowli kr闚 rasy holenderskiej. Ich zas逝g jest funkcjonuj帷y do dzisiaj system odwadniaj帷y w Dolinie Wis造 i cz窷ciowo na 真豉wach. Oni to budowali lub poszerzali system wa堯w przeciwpowodziowych chroni帷y po這穎ne nad Wis陰 osiedla przed wylewami rzeki. Mimo wielowiekowego s御iedztwa mennonit闚 z Polakami i Niemcami w dolinie Wis造, ci pierwsi pozostali a do wybuchu II wojny 鈍iatowej niedo軼ignionymi mistrzami w osi庵aniu wysokich plon闚 i w intensywnej hodowli byd豉. Dokonane przez Z. Letkiewicza por闚nanie 鈔ednich plon闚, osi庵anych w gospodarstwach hol璠erskich na Nizinie Sartowicko-Nowskiej. z analogicznymi wynikami gospodarowania mieszkaj帷ych w s御iedztwie Niemc闚 i Polak闚, w okresie mi璠zywojennym, wyra》ie ukazuje dominacje techniczn mennonit闚.



Dlatego te musi napawa groz dzisiejszy obraz wielu, z tych kwitn帷ych przed laty, wsi nadwi郵a雟kich. Przypadkiem szczeg鏊nym jest lak wa積e niegdy w systemie osiedli hol璠erskich Przech闚ko, najstarsza wie mennonicka w okolicach 安iecia. Dzisiaj, na skutek nieprzemy郵anej polityki inwestycyjnej, wie ta ju nie istnieje, pokonana przez cuchn帷e wyziewy 鈍ieckiej Celulozy. Jedynym 郵adem po wielu wiekach walki cz這wieka z przyrod jest widoczny jeszcze uk豉d, wydartych niegdy trz瘰awisku, 陰k, poprzedzielanych r闚nolegle biegn帷ymi kana豉mi odwadniaj帷ymi. Ale i ten obraz mo瞠 wkr鏒ce nale瞠 do przesz這軼i, gdy kolejne pasy ziemi poch豉nia znowu bagno... po 400 latach ludzkiego gospodarowania.









Krzysztof Bartowski



Udzia starostwa i w鎩tostwa bydgoskiego w kolonizacji holenderskiej.



Udzia starostwa bydgoskiego w latach 1603-1660, w zagospodarowaniu i lokowaniu osadnik闚 holenderskich, zwi您any jest z osobami starosty Macieja Smoguleckiego, Franciszka Ossoli雟kiego i Bogus豉wa Leszczy雟kiego. Aktywno嗆 starostwa bydgoskiego ulega zahamowaniu, w czasie potopu szwedzkiego, a po zburzeniu zamku bydgoskiego (siedziby starost闚) funkcje kolonizacyjne przejmuje w drugiej po這wie XVII i XVIII wieku - w鎩tostwo bydgoskie i Rada Miasta Bydgoszczy. Z osob starosty Macieja Smoguleckiego, zwi您ane s kontrakty dla wsi: Otorowo i L璕nowo - oba z 1616 roku, cho pierwsze informacje o zasiedlaniu tych wsi pochodz z: 1603 roku - dla L璕nowa i z 1604 roku dla Otorowa. W 1664 roku Franciszek Ossoli雟ki nadaje kolejny kontrakt dla osadnik闚 holenderskich we wsi Szuszkowa (obecnie dzielnica Bydgoszczy - Czy-k闚ko). Wcze郾iej, bo w 1658 roku, wystawiony zostaje kontrakt dla wsi Bartodzieje Wielkie, przez starost bydgoskiego Bogus豉wa Leszczy雟kiego.

Pierwszy etap osadnictwa holenderskiego wzd逝 Wis造 przypada na l po這w XVII wieku. Na terenie starostwa bydgoskiego, od p馧nocy, zwi您any jest z Ma造m Fordonkiem (wymienionym w 1603 r.), a od po逝dnia z wsi Makowiska (wymienion w 1661 r.). Wszystkie kontrakty potwierdzone by造 osobnymi dokumentami kr鏊ewskimi.



Powa積e zniszczenia miasta, jak i wsi nale膨cych do zaplecza gospodarczego Bydgoszczy, spowodowa這 pewne uaktywnienie starostwa bydgoskiego w odbudowie (prawdopodobnie wcze郾iej zasiedlonych wsi) i kolejnym sprowadzeniem osadnik闚 holenderskich i nadaniem im kontrakt闚, przeci皻nie na okres 40 lub 50 lat.

Do wsi, kt鏎e w II po這wie XVIII wieku otrzyma造 przywileje zaliczy mo瞠my: Bielice (przed 1660); Kapu軼iska Wielkie (ok. 1660) i ponownie Makowiska oraz Otorowo (1661). Wy瞠j wymienione wsie i wystawienie dla nich kontrakt闚 dzier瘸wczych, nale瘸這by prawdopodobnie wi您a z osob starosty bydgoskiego - Bogus豉wa Leszczy雟kiego.

Pocz徠ek XVIII wieku przyni鏀 Bydgoszczy i okolicom kolosalne zniszczenia zwi您ane z wojn p馧nocn. Cz瘰te przemarsze wojsk, liczne i wysokie kontrybucje, epidemie, niszcz ca貫 wsie i miasta. Sama Bydgoszcz wraz z przedmie軼iami oko這 1680 roku liczy 4 tysi帷e mieszka鎍闚. Natomiast wsie, znajduj帷e si w obr瑿ie starostwa bydgoskiego, zniszczone i wyludnione byty w oko這 85 %. Fakty te dobitnie 鈍iadcz o ogromie zniszcze i konieczno軼i szybkiej odbudowy miasta wraz z ca造m zapleczem gospodarczym.



Wzmo穎n aktywno嗆 w nadawaniu kontrakt闚 osadnikom holenderskim, przejawia w鎩t bydgoski Stanis豉w Poniatowski oraz Rada Miasta Bydgoszczy. W tym przypadku (niekiedy ponownie) kontrakty otrzyma造: Kapu軼iska Wielkie (1721), Lesice (1723), Czy磬闚ko (1724), Zimna Woda (1724), D帳rowa Wielka (1732), Bielawy (1732), Otorowo (1734), Makowiska (1734), Fordonek Ma造 (1734), Makowiska (1734), L捫yn (1741).



Natomiast Rada Miasta Bydgoszczy wystawi豉, w analogicznym okresie, nowe kontrakty na prawie holenderskim dla wsi: Ciele (1723), Bia造 Smug (1730), Wilczak (1732), Biedaszkowo (1732). Wilcze (1733), Goryczkowo (1733), Budy (1743). Szwederowo (1743). Okol (1745). Wymienione wsie stanowi wyra》y przyk豉d, jak du膨 wag przyk豉dano do umiej皻no軼i osadnik闚 holenderskich w zakresie melioracji, odzysku i uprawy ziem podmok造ch, tak typowych dla okolic Bydgoszczy.

W latach p鞳niejszych akcj kolonizacyjn, ale w mniejszym stopniu, kontynuowa w鎩t bydgoski Kieyzerling, ponawiaj帷 kontrakty dla wsi: Bartodzieje Wielkie (1744), Bielice (1744) i Ma貫 Bartodzieje (1745) oraz kolejny w鎩t bydgoski - Bruhl. Wystawi on nowe kontrakty dla wsi: Chwa豉 Bogu (1750), Dzia造 (1752), υchowo (1756) i Ma豉 D帳rowa (1756). Ostatnim w鎩tem bydgoskim wystawiaj帷ym kontrakt na prawie holenderskim dla wsi Czersko Niemieckie (w 1765) by Ignacy Ga貫cki.



Z zachowanych XVI!l-wiecznych wykaz闚 nazwisk - mieszka鎍闚 wy瞠j wymienionych wsi, wyst瘼uj nazwiska typowo holenderskie - stanowi帷e oko這 90 % og馧u mieszka鎍闚.



Przej璚ie Bydgoszczy w 1772 roku przez w豉dze pruskie z chwil pierwszego rozbioru Polski, w spos鏏 drastyczny ograniczy這 przed逝瞠nie kontrakt闚, a co za tym idzie, zamieranie osadnictwa holenderskiego.



Du瘸, wcze郾iejsza autonomia i odr瑿no嗆 szczeg鏊nie religijna i jej pacyfistyczny charakter, sprawiaj i interesy holenderskich mennonit闚, staj na przeciwstawnym biegunie wobec militarystycznej polityki pa雟twa pruskiego.

Reasumuj帷, mo積a stwierdzi, i w okresie funkcjonowania starostwa i w鎩tostwa bydgoskiego oraz Rady Miasta Bydgoszczy XVIl-XVlll w., wymienione lub wystawione zostaj kontrakty dla oko這 40 wsi na prawie holenderskim.







Emanuel Oko



Pr鏏a typologii budownictwa holenderskiego w 鈍ietle zebranych materia堯w na terenie wojew鏚ztwa bydgoskiego

(obecnie: Kujawsko-Pomorskiego)





Zebrany dotychczas materia pozwala na pr鏏 przedstawienia typologii budownictwa holenderskiego na terenie obecnego wojew鏚ztwa Kujawsko-Pomorskiego. Aby lepiej zilustrowa wyst瘼uj帷e formy i uk豉dy przestrzenne budowli nieodzowne jest przedstawienie materia逝 por闚nawczego z obszaru pierwotnej kolonizacji holenderskiej tj. terenu 真豉w, kt鏎a z delty Wis造 przesuwa豉 si w d馧, wzd逝 biegu rzeki na po逝dnie, docieraj帷 na tereny Mazowsza.



Cech charakterystyczn zagrody holenderskiej jest 軼is貫 powi您anie budynku mieszkalnego z budynkami gospodarczymi, cz瘰to pod wsp鏊nym dachem, z mo磧iwo軼i wykorzystania poddasza na cele magazynowe. Zespolenie cz窷ci mieszkalnej z inwentarsk u豉twia這 prac w obej軼iu, wymaga這 jednak 軼is貫go przestrzegania zasad bezpiecze雟twa przeciwpo瘸rowego.

Dotychczas wyr騜niono trzy zasadnicze typy zagr鏚 w zale積o軼i od ustawienia bry造 budynku mieszkalnego i gospodarczego.



I typ to tzw. Langhof, w kt鏎ym budynek mieszkalny i gospodarczy wyst瘼uj w jednym

rz璠zie. Jest to klasyczny typ zagrody holenderskiej do dzi stosowany na terenie Holandii. Tego

typu formy zagrody spotykamy tak瞠 na interesuj帷ym nas terenie np. Wielkie Stwolno 11 (gm.

Dragacz) z 1891 r., M徠awy 54 (gm. Nowe) z 1831 r., Krusz 6 (gm. Nowe) z 2 p馧. XIX w., Ma造

Komorsk (gm. Nowe) z 2 pot. XIX w., Ma造 Komorsk 8 (gm. Nowe) 1 p馧. XIX w., Otorowo 1 (gm.

Solec Kujawski) z 2 獞. XVIII w., przebudowany w 1864 r., Otorowo 4 (gm. Solec Kujawski) z 2 獞.

XIX w., Wielki Lubie (gm. Dragacz) z 1833 r., Zaj帷zkowo 4 (gm. Dragacz) 2 獞. XIX w.

II typ tzw. Winkelhof charakteryzuje si tym, 瞠 oba budynki tj. mieszkalny i gospodarczy

za豉muj si w formie litery L. Ten typ zagrody spotykamy np. w Bratwinie (gm. Dragacz) i Wielkim Komorsku (gm. Nowe).

III typ tzw. Kreuzhoff, w kt鏎ym zgrupowana zabudowa mieszkalno-gospodarcza przypomina kszta速em liter T, nie spotykany na spenetrowanym dotychczas terenie.

Osobnym typem zagrody, niew徠pliwie zwi您anym z osadnictwem holenderskim na terenie Polski, jest zagroda rozproszona z wolnostoj帷ymi zabudowaniami gospodarczymi: obor, stajni, stodo陰, spichlerzem. Tego typu zagrody, jakkolwiek nie wyst瘼uj帷e na terenie Holandii, spotykamy jednak cz瘰to na obszarach osadnictwa holenderskiego od XVI w. S康zi si r闚nie, 瞠 zapewne ok. p馧. XIX w., kiedy stwierdzono, i nawet murowane 軼iany ogniowe nie daj dostatecznej gwarancji bezpiecze雟twa w wypadku po瘸ru jednego z budynk闚 zagrody zespolonej, zacz皻o wraca do zagrody z budynkami wolnostoj帷ymi. R闚nie tego typu zagrody spotykamy licznie na tym terenie np. Chrystkowo 21 (gm. 安iecie) k. XVIII w., M徠awy 28 (gm. 安iecie) z 1837 r., M徠awy 35 (gm. Nowe) ok. p馧. XIX w., Nied﹁ied 20 (gm. 安iecie) z 2 p馧. XIX w., Wi御kie Piaski 68 (gm. Dragacz) z 2 p馧. XIX w., Przy逝bie 5 (gm. Solec Kujawski) z 3 獞. XIX w., Przy逝bie 10 (gm. Solec Kujawski) z 1874 r.

Po tej kr鏒kiej charakterystyce zagr鏚 holenderskich nale篡 podj望 pr鏏 om闚ienia typ闚 wyst瘼uj帷ych na tym terenie budynk闚 mieszkalnych i mieszkalno-gospodarczych. Spo鈔鏚 szeregu obiekt闚 wybijaj si zw豉szcza dwa domy z wystawk. Dom w Chrystkowie nr 21 (gm. 安iecie) z ko鎍a XVIII w. oraz dom w M徠awach nr 28 (gm. Nowe) z 1837 r.

Problem typologii dom闚 z wystawk na terenie osadnictwa holenderskiego, a zw豉szcza jego genezy w 鈍ietle dotychczasowej literatury, nie jest jednoznacznie stwierdzony. Dotychczas zajmowano si g堯wnie najstarszymi domami z wystawk na terenie 真豉w.

W systematyce 簑豉wskiego domu z wystawk wydzielono trzy zasadnicze grupy: a) dom 2 podcieniem szczytowym,

b} dom z podcieniem szczytowym oraz dodatkowym skrzyd貫m bocznym, c) dom z podcieniem od strony kalenicy.

Pierwotn form domu z wystawk by dom z wystawk szczytow. Jednak ju w XVII w. ten typ zacz掖 wyra》ie ust瘼owa typowi drugiemu z dodatkowym skrzyd貫m bocznym. Podczas gdy sie domu typu pierwszego posiada do嗆 prymitywne lormy, sie domu nale膨cego do typu drugiego stanowi豉 przyk豉d okaza貫go wn皻rza barokowego z pi瘯n, zazwyczaj dekoracyjn balustrad obiegaj帷 wok馧 ca貫 pi皻ro, z kt鏎ej to sieni by豉 dost瘼na wi瘯szo嗆 pomieszcze zar闚no w przyziemiu jak i na pi皻rze. W przyleg造m do budynku w豉軼iwego skrzydle bocznym, opr鏂z paru mniejszych pomieszcze mieszkalnych, znajdowa豉 si ciemna kuchnia oraz wielka izba pe軟i帷a niejako funkcje pomieszczenia reprezentacyjnego. Zar闚no budynki typu pierwszego jak i drugiego posiada造 za這穎ne na ca造m rzucie pi皻ro. Wyj徠kowo zdarza si podcie bez pi皻ra. By造 to przewa積ie budynki o konstrukcji ryglowej. Wystawka dom闚 obu tych typ闚 opiera豉 si zazwyczaj na wi瘯szej liczbie s逝p闚 (7-9) posiadaj帷ych prosty przekr鎩 kwadratu oraz uzupe軟ionych konstrukcyjnymi mieczami, cz瘰to r闚nie ozdobnymi. Jednak g堯wnym elementem dekoracyjnym by造 szczyty.







Typ przej軼iowy domu z wystawk tj. po鈔edni mi璠zy drugim i trzecim ma normalnie rozbudowane pi皻ro lub te mansardowe poddasze zast瘼uj帷e pi皻ro, posiada 郵ady dawnej sieni 鈔odkowej z galeri, a czasem zachowane w szcz徠kowej formie skrzyd這 tylne, podczas gdy budynek w豉軼iwy ma ju form kalenicow z wyra》ie sprecyzowanymi po stronie przeciwleg貫j do kuchni pomieszczeniami: spi瘸rni, pokojem s逝瘺owym oraz ma陰 izb. w odr騜nieniu od wielkiej izby znajduj帷ej si w drugim naro簑 frontowym. Jest to jakby forma przej軼iowa do typu trzeciego.

W typie trzecim zanika skrzyd這 tylne, sie ulega podzia這wi na 2 cz窷ci: frontow i kuchenn,zanika ostatecznie pi皻ro, kt鏎e utrzymuje si odt康 tylko nad wystawk. Tak skonstruowany ty trzeci stanowi ko鎍owe stadium ewolucji rzutu uformowane ostatecznie dopiero w 2 po.. XVIII wieku. Reprezentuje go wi瘯szo嗆 dom闚 z wystawk na 真豉wach, np. Izbiska nr 13 (1778 Koszwaly nr 8 (1792). Lubieszewo nr 37 (1747). Poza tymi zasadniczymi cechami wyr騜niaj帷 trzeci typ domu podcieniowego od pozosta造ch, nale篡 wymieni jeszcze kilka cech drugorz璠nych. Tak, wi璚 w typie trzecim wyst瘼uje redukcja s逝p闚 podcienia do 6, a nawet 4. S逝py otrzymuj cz窷ciej formy kolumn zwie鎍zonych stylizowanymi g這wicami toska雟kimi lub jo雟kimi. Konstrukcyjne miecze ust瘼uj miejsca ozdobnym, cz瘰to wr璚z koronkowym, dekoracjom. W p鞳niejszym okresie szczyty boczne, a nawet szczyt podcienia, s niemal z regu造 odeskowane.

Ten typ p鞳nego domu z wystawk reprezentuje dom w Chrystkowie nr 21 (gm. 安iecie) oj konstrukcji zr瑿owej, z ko鎍a XVIII w. (przebudowany cz窷ciowo w 4 獞. XIX w. i latach 196C tych). Dom w Chrystkowie posiada odeskowane zar闚no szczyty boczne jak i szczyt podcienia, redukcja s逝p闚 wystawki dosz豉 w nim do 5 jakkolwiek miecze posiadaj dekoracyjn form. Ponad wystawk znajduje si pomieszczenie mieszkalne pocz徠kowo pe軟i這 ono w domach z i wystawk funkcj spichlerza, do kt鏎ego 豉dowano zbo瞠 bezpo鈔ednio z wozu, p鞳niej jednak; przekszta販i這 si w pomieszczenie mieszkalne. Tak, wi璚 zar闚no w rozplanowaniu bry造 jak i sposobie opracowania elewacji oraz dyspozycji wn皻rza (cz窷ciowo przebudowanego) - wielka izba, sie frontowa z wej軼iem na poddasze, sie kuchenna - obiekt ten wykazuje bliskie analogie z domem z wystawk w budownictwie 簑豉wskim, stanowi帷 zarazem jeden z najcenniejszych zabytk闚 budownictwa holenderskiego na tym terenie. R闚nie ciekawym przyk豉dem tego typu domu z wystawk jest dom w M徠awach nr 28 (gm. Nowe n. Wis陰) z 1837 r., kt鏎ego wydatn wystawk wspieraj 4 stylizowane kolumny. W swej bryle, rozplanowaniu i dekoracji stanowi on cenny przyk豉d domu z wystawk z okresu klasycyzmu.

W po這wie XIX w. nast瘼uje wyra》y regres domu z wystawk na ca造m terenie osadnictwa holenderskiego. Nad ca造m budynkiem pojawia si odeskowane pi皻erko w postaci 軼ianki kolankowej (np. Wielkie Stwolno nr 11, 1891), dach nad ca造m budynkiem oraz wystawk staje si p豉ski, sama za wystawka staje si plytsza, przeobra瘸j帷 si w werand. Elementy dekoracyjne ogranicza si do minimum, now ozdob stanowi natomiast drobno wycinane dekoracje na deskach wiatrownic (np. dom Johna w Dragaczu z 2 pot. XIX w., Wi御kie Piaski nr 68, gm. Dragacz, r闚nie z 2 po. XIX w.).



Przewa瘸j帷a wi瘯szo嗆 budynk闚 mieszkalnych, czy to w zagrodach zespolonych czy te wolnostoj帷ych, na tym terenie nie posiada wystawek. Jedynie cz窷 z nich posiada werandy, s to jednak obiekty powsta貫 g堯wnie w 2 p馧. XIX w. lub budynki z dobudowanymi werandami 4 獞. XIX w. i na pocz徠ku XX w. (np. M徠awy nr 35, Wielki Konopat nr 17, Wielkie Stwolno nr 11).



Tak, wi璚 w mniejszych za這瞠niach holenderskich poza przelotow sieni przylegaj帷 bezpo鈔ednio do obory mamy tylko 2-3 izby np. Otorowo nr 1 (gm. Solec Kujawski) z 1730 r., przebudowany w 1868 r, czy Otorowonr4 (gm. Solec Kujawski) z 2獞. XIX w., przekszta販ony ok. 1917 r. Natomiast w budynkach du篡ch powtarza si uk豉d 2 sieni: frontowej i kuchennej z przyleg陰 do tej ostatniej, z regu造 ciemn, kuchni o鈍ietlon jedynie po鈔ednio przez okno wychodz帷e z sieni do murowanej kuchni (piec butelkowy), 2 izb: wi瘯szej i ma貫j oraz izb mieszkalnych usytuowanych za wielk izb, a tak瞠 pomieszczenia gospodarczego za ma陰 izb. Izba wielka przylega z regu造 do kuchni, a lokowana by豉 ze wzgl璠闚 temperaturowych od po逝dnia. Bezpo鈔ednio z sieni frontowej prowadzi這 wej軼ie na poddasze mieszcz帷e magazyn zbo瘸, p鞳niej wydzielano w nim jedno nieogrzewane pomieszczenie mieszkalne, cz瘰to, podobnie jak w domach z wystawk, bogato opracowane.



Tego typu budynki spotykamy zar闚no na interesuj帷ym nas terenie np. Przylubie nr 5 (3 獞. XIX w.), Przy逝bie nr 10 (1874), Nied﹁ied nr 4, jak i na terenie 真豉w - Marynowy nr 43. Marynowy nr 58 (2 poi. XIX w.).

W podsumowaniu nale篡, wi璚 stwierdzi, 瞠 zar闚no pod wzgl璠em rozplanowania zagr鏚 jak i uk豉d闚 przestrzennych budynk闚, wyst瘼uje na tym terenie du瘸 r騜norodno嗆 spotykanych rozwi您a, stanowi帷 wyj徠kowo ciekawy przyk豉d budownictwa holenderskiego od poi. XVIII do pocz徠k闚 XX wieku.







Ewa Seku豉-Tauer



Charakterystyczne elementy detalu architektonicznego

i wyposa瞠nia chat holenderskich





Budownictwo drewnianych domostw osadnik闚 holenderskich, to problem, kt鏎y nasuwa wiele pyta. Po pierwsze, kto wybudowa te domy - zapewne budowali je mistrzowie ciesielscy, budowniczowie. Nale篡 w tym miejscu zastanowi si. czy istnia na tym terenie okre郵ony warsztat, b康 konkretny budowniczy. Bliski teren budownictwa holenderskiego na 真豉wach m鏬豚y nasun望 pewne podobie雟twa, tam wyst瘼uje konkretny budowniczy. Mory sygnowa 4 domy Piotr Loewen. Natomiast na terenie wojew鏚ztwa bydgoskiego wyst瘼uj pojedyncze nazwiska budowniczych, kt鏎e nie powtarzaj si. W obr瑿ie zachowanego materia逝 zabytkowego trzeba podkre郵i jedn wa積 spraw: architektoniczno嗆 tego budownictwa, a wi璚 fakt, 瞠 realizowane by這 przez zawodowych budowniczych,

najcz窷ciej mistrz闚 ciesielskich. Osadnictwo holenderskie to przede wszystkim chaty wiejskie, zabudowania gospodarcze, karczmy, kapliczki, st康 wniosek, 瞠 wychodzi造 one spod r瘯i wiejskich cie郵i. Nie byli oni jednak pozbawieni wysokich kwalifikacji zawodowych, co w dalszej cz窷ci zostanie szerzej om闚ione. Analizuj帷 budownictwo drewniane osadnik闚 holenderskich nie mo積a pomin望 wa積ego faktu, jakim s wzorce czerpane z miejskiej architektury murowanej. Granica mi璠zy architektur zawodow a budownictwem ludowym jest

p造nna, jednak na pewno architektur podporz康kowuje si tej pierwszej. Czerpie wzorce, w pewnym sensie powtarza

elementy architektury murowanej, przystosowuj帷 j do budownictwa drewnianego. Drzwi do cha造 we wsi Topolinek 30 z II poi. XIX w. Mo瞠my zaobserwowa 鈍iadome da瞠nie do uzyskania artystycznego efektu. Zdobione s r騜ne cz窷ci domostw drewnianych, pocz患szy od g堯wnego wej軼ia (drzwi), okien, okiennic, w璕ar闚 naro積ych, w postaci pilastr闚, poprzez-mocno wysuni皻e okapy, na郵aduj帷e gzymsy, do profilowanych belek stropowych, pi瘯nych kolumn wyst瘼uj帷ych w podcieniu, ko鎍z帷 na drobnych ozdobach rzemios豉, okuciach, klamkach. Stolarka okienna, drzwiowa, zawsze musia豉 mie okucia, kt鏎e mo瞠my podzieli na 4 grupy - 陰cz帷e, zamykaj帷e, uchwytne i zabezpieczaj帷e:

1. okucia 陰cz帷e - to haki do o軼ie積ic (zakr皻ki), naro積iki okienne, zawiasy;

2. okucia zamykaj帷e - to haczyki,zakr皻ki, zasuwki, zawrotnice, zasuwnice, zamykacze, zatrzaski;

3. okucia uchwytowe to k馧eczka,ga貫czki, klameczki;

4. okucia zabezpieczaj帷e - to wiatrownice, haki przeciwwiatrowe, przytrzymywacze, rozw鏎ki, podp鏎ki, odboje.



W鈔鏚 zawias闚 rozr騜niamy r闚nie kilka rodzaj闚: zawiasy czopowe, zawiasy francuskie, zawiasy polskie. Prawie wszystkie typy wyst瘼uj na interesuj帷ym nas terenie. Bardzo dobrym przyk豉dem olbrzymich mo磧iwo軼i ciesielskich oraz 郵usarskich jest dom nr 20 w Chrystkowie (gm. 安iecie). Jest to dom najciekawszy na tym obszarze, z podcieniem i wystawk na pi皻rze. Pojawiaj si tutaj prawie wszystkie typy oku. Wystawka wspiera si na 4 s逝pach, kt鏎e w swojej formie przypominaj kolumn barokow z architektury murowanej. Kolumny te maj profilowan baz z wa趾闚 i wkl瘰ek, entaz oraz g這wic d﹁igaj帷 pi瘯nie wyprofilowane podci庵i. Potwierdza to wcze郾iej wyra穎n opini o wysokich kwalifikacjach cie郵i. Podstawowym elementem detalu architektonicznego budownictwa ludowego s otwory okienne i drzwiowe. R騜nica polega jedynie na za這瞠niach r騜norodnego opracowania poszczeg鏊nych cz窷ci. Osadnicy holenderscy zapewne posiadali w豉sne, by mo瞠 odr瑿ne, sposoby dekorowania swoich domostw. Ciekawie przedstawia si opracowanie otwor闚 okiennych i drzwiowych, wprowadzaj帷 opaski, czasem proste, cz窷ciej bogate w kszta速ach, 豉godne, faliste, b康 w kszta販ie korony, z瑿ate, z nacz馧kiem, nawi您uj帷 do form kamiennych opasek architektury murowanej (dom nr 8 w Osieku). Sama stolarka okienna bywa r騜na. Typowymi elementami og鏊nie stosowanymi zar闚no w budownictwie ceglanym, jak i drewnianym, s okna o軼ie積icowe i o軼ie積icowo-krosnowe, cz瘰to ze s逝pkiem i siemieniem, czasem dodatkowo dzielone szczeblinami, tr鎩poziomowe, dwudzielne: wyst瘼uj te okna jednodzielne, tr鎩poziomowe. Wa積ym i cz瘰to wyst瘼uj帷ym na terenie osadnictwa holenderskiego, jest element zabezpieczenia otworu okiennego w postaci okiennicy. Okiennice tu wyst瘼uj帷e te dzielimy na par typ闚. Najcz窷ciej s to okiennice p造cinowo-ramowe z opask, dwu- lub tr鎩dzielne. Pi瘯nym przyk豉dem jest dom nr 20 w Chrystkowie (gm. 安iecie), gdzie zachowano tr鎩dzielne okiennice p造cinowo-ramo we. Ka盥a p造cina posiada inaczej opracowane pole, z dekoracj plycin nak豉danych w kszta販ie romb闚 siej帷ych i le膨cych. Natomiast inaczej opracowano okiennice w domu nr 28 we wsi M徠awy (gm. Nowe n. Wis陰). Zamkni皻a okiennica posiada dodatkow dekoracj w postaci na這穎nego na plycin. wypracowanego elementu w kszta販ie kwiatu margaretki, guza, rozetki, dooko豉 ptyciny dodatkowym elementem s tr鎩k徠ne nacz馧ki, b璠帷e ram. Wyst瘼uj le okiennice sk豉daj帷e si z poziomych deseczek zachodz帷ych na siebie. W osadnictwie holenderskim nie wyst瘼uje portal, natomiast jego namiastk jest obramienie g堯wnego otworu drzwiowego.

Najcz窷ciej wyst瘼uj dwuskrzyd這we drzwi, p造cinowo-ramowe z opask, w szerokiej futrynie. Wyst瘼uj takie w domu nr 30 we wsi Chrystkowo (gm. 安iecie); s one opracowane bardzo starannie. Bogata dekoracja nak豉dana, z odpowiednio dostosowan klamk i okuciem. Te drzwi nale膨 do bardzo reprezentacyjnych, tak jak ca造 budynek. Chrystkowo 30 posiada ciekaw stolark drzwiow wewn皻rzn. Wyst瘼uj drzwi jednoskrzyd這we, czteropolowe, b康 dwupolowe, z p造cinami w kszla販ie plastron闚. Zupe軟ie inaczej opracowa cie郵a otw鏎 drzwiowy w domu nr 5 we wsi Osiek - jednoskrzyd這we drzwi podzielone na p造ciny, 鈔odkowa z bogat opraw ram i rombowo-rozetow dekoracj p造cin reliefem. W cz窷ci 鈔odkowego pola 郵ad okucia uchwytnego. Dodatkowo spotykamy w niekt鏎ych domach tu nad nadpro瞠m dat oraz nazwisko cie郵i, czasem w豉軼iciela np. w domu nr 11 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz). Dalsze analogie do budownictwa ceglanego widoczne s w opracowaniu w璕ar闚 naro積ych w postaci pilastr闚, z g這wic, baz, kanelurowane. w domu nr 4 we wsi Nied﹁ied (gm. 安iecie), w domu nr 27 we wsi M徠awy. Wszystkie wymienione elementy dotycz domostw z zewn徠rz, cz窷ciowo tylko om闚i豉m wn皻rze. O wysokim poczuciu pi瘯na i potrzebie upi瘯szania w豉snych mieszka przez osadnik闚 holenderskich mog 鈍iadczy piece, zachowane szafy wn瘯owe, kafle z napisami. Piecezachowane w niekt鏎ych domach w niezmienionej formie przetrwa造 we wsi Michale w domu nr 68 (gm. Dragacz}, naro積ie ustawiony bia造 piec z bogat koron wie鎍z帷 i kaflem 鈔odkowym,! na wysokim cokole, jest swoistym ewenementem w tym do嗆 prostym wn皻rzu... Inne ciekawej piece znajduj si we wsi Przech闚ko (gm. 安iecie n. Wis陰) {piec ju nieistniej帷y), pi瘯n) korona wie鎍z帷a piec w domu nr 11 we wsi Wielkie Stwolno (gm. Dragacz) oraz w domu nr 4 we wsi Nied﹁ied (gm. 安iecie). Wsz璠zie powtarza si bogate dekorowanie korony. Szafy wn瘯owe spotkali鄉y tylko w paru miejscowo軼iach - w domu nr 8 w Chrystkowie (gm. 安iecie), W domu nr 11 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz) i w domu nr 4 w Nied﹁iedziu. S one proste w) swojej formie, jedynym akcentem dekoracyjnym s zwie鎍zenia, a tak瞠 ptyciny. We wn皻rzu dom闚 spotykamy belki stropowe, najcz窷ciej s one sfazowane, jedynie w Topolinku (gm. 安iecie) spotykali鄉y belki profilowane z du篡mi sp造wami. Klatki schodowe bywaj najcz窷ciej proste, czasem posiadaj tralki. Du穎 p鞳niejszym elementem s r騜nego rodzaju ganki, werandy, koronkowo dekoracyjnie opracowane w domu nr 68, we wsi Michale i w domu nr 35 we wsi M徠awy.

Podsumowuj帷 materia, w du瞠j mierze pogl康owy, 鄉ia這 mo瞠my wysun望 pewne wnioski: rzemie郵nicy, mistrzowie ciesielscy byli lud《i przygotowanymi do zawodu, o wysokich kwalifikacjach, z wyrobionym smakiem estetycznym, zachowywali jednak pewn odr瑿no嗆 swoist ich kulturze.









Iwona Jastrz瑿ska-Puzowska



Stan zachowania zabytk闚 osadnictwa holenderskiego w wojew鏚ztwie bydgoskim (obecnie kujawsko-pomorskim).





Zazwyczaj je郵i podejmuje si w osobnym referacie kwesti stanu zachowania zabytk闚, ten stan zachowania jest z造. Tak dzieje si r闚nie w przypadku architektury zwi您anej z osadnictwem holenderskim na terenie wojew鏚ztwa bydgoskiego. Niniejszy tekst jest pr鏏 ukazania kondycji obiekt闚, rodzaj闚 wyst瘼uj帷ych zniszcze i niekt鏎ych ich przyczyn, jest r闚nie plonem obserwacji poczynionych podczas wyjazd闚 w teren latem i jesieni 1992 roku.

Podczas wspomnianych wyjazd闚 w poszukiwaniu pozosta這軼i osadnictwa holenderskiego uda這 si nam zlokalizowa oko這 100 budynk闚. Z tej setki mo積a wymieni jedynie kilka zachowanych w oryginale i nadaj帷ych si jeszcze do u篡tkowania zgodnie z przeznaczeniem. S to budynki mieszkalno-gospodarcze w Bratwinie i Micha豉ch (gm. Dragacz) oraz mieszkalne w

Przylubiu (gm. Solec Kujawski}, Zaj帷zkowie (gm. Dragacz), M徠awach (gm. Nowe n. Wis陰) i zesp馧 budynk闚 mieszkalnych na skarpie nadwi郵a雟kie] w Nowem n. Wis陰.

Znaczna cz窷 z odnalezionych przez nas budynk闚 jest, cz窷ciowo lub znacznie, przebudowana. Oko這 kilkunastu jest w stanie ruiny i nie nadaje si zupe軟ie do zamieszkania. W jednym z takich budynk闚, w domu nr 33 w Wielkim Stwolnie (gm. Dragacz). pochodz帷ym z 1859 roku mieszka jeszcze rodzina. Podczas naszych wyjazd闚 w teren, w kilku przypadkach nie uda這 si nam dotrze na czas do interesuj帷ych nas budynk闚, bowiem te uleg造 spaleniu.

Poniewa stykali鄉y si przede wszystkim z budownictwem drewnianym, najcz窷ciej wyst瘼uj帷ym problemem w stanie zachowania obiekt闚 by造 naturalne procesy niszczenia drewna. Belian, strop闚 czy wi瞗by dachowej zaatakowane by造 przez owady lub sinic. Innym s豉bym punktem 造ch budowli by這 pokrycie dachu. Jedynie w przypadku niekt鏎ych dach闚 ceramicznych oryginalne pokrycie zachowa這 si do dzisiaj (np. w Przylubiu nr 5 i 10}. Pokrycie trzcinowe lub s這miane, ze wzgl璠u na swoj specyfik, musia這 by wielokrotnie uzupe軟iane, b康 zmieniane.

W obiektach przebudowanych, stanowi帷ych najwi瘯sz grup w鈔鏚 wyr騜nionych przez nas, na r騜ne sposoby pr鏏owano wymienione zniszczenia naprawia. Najprostszym sposobem uzupe軟ienia ubytk闚 w konstrukcji 軼ian by這 wype軟ianie ich ceg豉mi, b康 zapraw cementow. W podobny spos鏏 zalepiano szczeliny mi璠zy belkami. Zaprawa cementowa lub polepa gliniana s逝篡造 r闚nie do pokrycia lica 軼ian dla lepszego zabezpieczenia mieszkania przed stratami ciep豉. Wal帷 si konstrukcj 軼ian wzmacniano, obudowuj帷 cha逝py murami z cegie. Najcz窷ciej takie mury stawiano przy 軼ianach szczytowych dom闚. Bywa這 jednak i tak, 瞠 jedynie niewielki fragment drewniany wskazywa, i budynek by pierwotnie wykonany z drewna. Tego typu prace budowlane, w przypadku niekt鏎ych obiekt闚, wykonywane by造 ju na pocz徠ku XX wieku i przebudowania narasta造 etapami, zmieniaj帷 form budynku. Na przyk豉d w 1917 roku

mia這 miejsce cz窷ciowe obudowanie murem ceglanym cha逝py nr 1 w Otorowie (gm. Solec Kujawski). Data tej przebudowy zosta豉 umieszczona na zbudowanym w tym czasie lamusie. Konstrukcj 軼ian wzmacniano r闚nie przez spinanie belek pionowymi elementami drewnianymi -lisicami, mocowanymi na 瞠lazne 鈔uby.

Trzcinowe poszycie dachu wymaga這 od gospodarza cz瘰tych napraw i pracoch這nnego przygotowania surowca. St康, gdy tylko nadarza豉 si sposobno嗆, w豉軼iciele budynk闚 uzupe軟iali ubytki 豉twiejszymi w u篡ciu materia豉mi, takimi, jak: blacha (cz瘰to smo這wana) czy papa lub wymieniali ca貫 pokrycie dachu na blaszane, ceramiczne czy z dach闚ki bitumicznej. Od lat sze嗆dziesi徠ych najch皻niej zast瘼owano strzechy eternitem.

W du穎 gorszym stanie ni same budynki zachowa這 si ich wyposa瞠nie. Bardzo cz瘰to wymieniano na now stolark budowlan. Oryginalne okna, o szybach rozcz這nkowanych licznymi szczeblinami, o rze}ionych s逝pkach i ozdobnych opaskach okiennych, zamieniano na proste, masowo produkowane okna wsp馧czesne. Stosunkowo rzadziej wymieniano stolark drzwiow, za z oryginalnych piec闚 zachowa造 si tylko nieliczne, wi瘯szo嗆 zosta豉 zast徙iona nowymi. W鈔鏚 sprz皻闚 domowych niewiele zachowa這 si starych mebli, jedynie szafy 軼ienne, je郵i istnia造, zachowa造 si w do嗆 dobrym stanie.

Na z造 stan zachowania obiekt闚 zwi您anych z osadnictwem holenderskim, na terenie wojew鏚ztwa bydgoskiego, poza up造wem czasu i naturalnymi procesami niszczenia, mia造 wp造w jeszcze inne czynniki. Bardzo wiele spo鈔鏚 obiekt闚, kt鏎e odnale︼i鄉y w terenie, nie mia這 w czasie swego istnienia jednego, sta貫go w豉軼iciela. Wiatry historii zmienia造 gospodarzy, nie daj帷 im czasu na zaopiekowanie si domami. Mi璠zy innymi znaczna cz窷 obiekt闚 po II wojnie 鈍iatowej, uznana zosta豉 za poniemieckie i na mocy ustawy o reformie rolnej przesz豉 na w豉sno嗆 Skarbu Pa雟twa, a potem zosta豉 oddana w u篡tkowanie przesiedle鎍om ze wschodnich teren闚 Polski. Ludzie ci, w poczuciu tymczasowo軼i posiadania lub ze wzgl璠u na niech耩 do poprzednich niemieckich w豉軼icieli, cz瘰to nie dbali nale篡cie o swoje gospodarstwa.

Innym czynnikiem, maj帷ym wp造w na z造 stan zachowania obiekt闚, by造 wysokie koszty utrzymania starych, drewnianych budynk闚 oraz trudno軼i techniczne przy ich konserwowaniu. W wielu przypadkach taniej i 豉twiej by這 gospodarzom wznie嗆 nowy, murowany dom, ni odnawia stary. Tym bardziej, 瞠 istnieje przekonanie o niskiej trwa這軼i drewna i budowli drewnianych.

Omawiaj帷 stan zachowania pami徠ek po holenderskim osadnictwie w wojew鏚ztwie bydgoskim, nie mo積a pomin望 problemu cmentarzy. Aczkolwiek odnalezione przez nas pozosta這軼i cmentarzy pochodzi造 z II po這wy XIX i pocz徠ku XX wieku i by造 najcz窷ciej pozosta這軼iami cmentarzy ewangelickich, to miejsce ich usytuowania - przy dawnych budynkach szkolnych, jak to bywa這 w zwyczaju mennonit闚, mo瞠 wskazywa na mennonickie pochodzenie tych cmentarzy. Cmentarze takie znale︼i鄉y w Przych闚ku i Nied﹁iedziu (gm. 安iecie n. Wis陰), w Bratwinie i Wielkim Lubieniu (gm. Dragacz), w Trylu i Osieku (gm. Nowe n. Wis陰) oraz w Otorowie, Przy逝biu i Wypaleniskach (gm. Solec Kujawski). Kondycja tych obiekt闚 jest bardzo z豉. Tylko jeden z wymienionych jest cz窷ciowo ogrodzony (Otorowo). Pozosta貫 wyr騜ni z otoczenia mo積a jedynie poprzez charakterystyczne usytuowanie na lekkim wzniesieniu oraz poprzez obsadzenie dooko豉 drzewami i krzewami. Tereny wspomnianych cmentarzy zaro郾i皻e s dzik ro郵inno軼i, w鈔鏚 kt鏎ej walaj si resztki nagrobk闚 i 瞠laznych obej嗆. Brakuje tych nagrobk闚, kt鏎e wykonane by造 z cenniejszych materia堯w (jak marmur, granit, piaskowiec), bowiem zosta造 roz-kradzione dla powt鏎nego u篡cia. Cmentarze te nale瘸這by otoczy szczeg鏊n trosk, poniewa opieka nad nimi to nie tylko dbanie o zabytki historii, opieka taka ma r闚nie wymiar humanitarny.

Jedn z miejscowo軼i, kt鏎 odwiedzili鄉y w czasie naszych wyjazd闚 w teren by這 Przech闚ko w gminie 安iecie n. Wis陰. Wie ta lokowana by豉 przez Holendr闚 ju w 1572 roku i stanowi豉 koloni - matk dla wielu p鞳niej powstaj帷ych wsi osadnik闚 mennonickich. Przech闚ko mia這 nieszcz窷cie zyska s御iada w postaci Zak豉d闚 Celulozowo-Papierniczych w 妃ieciu, jednego z najwi瘯szych w Polsce trucicieli 鈔odowiska. Teren, na kt鏎ym znajdowa豉 si wie zosta uznany za obszar kl瘰ki ekologicznej. Ludzie tu zamieszkuj帷y zostali ju prawie ca趾owicie wykwaterowani. Wyburza si budynki, w wi瘯szo軼i pochodz帷e z II po這wy XIX wieku. W najbli窺zym czasie, ta wie o bogatej historii, ciekawym uk豉dzie zagr鏚 i interesuj帷ej-i architekturze, przestanie istnie.

Procesy niszczenia budynk闚, cmentarzy czy krajobraz闚, zwi您anych z osadnictwem holenderskim, na pewno nie ustan. Mo磧iwe, 瞠 ju nied逝go pami耩 o nich pozostanie jedynie na kartach ksi捫ek, szczeg鏊nie, 瞠 znajomo嗆 problematyki osadnictwa mennonickiego w鈔鏚 mieszka鎍闚 naszego wojew鏚ztwa jest znikoma. Tym bardziej wi璚 uzasadnione jest badanie i dokumentowanie pami徠ek po tym interesuj帷ym procesie historycznym. Najlepszym za sposobem na zachowanie materialnych pozosta這軼i tego procesu by這by utworzenie skansenu, do kt鏎ego mo積a by przenie嗆 niekt鏎e dobrze zachowane cha逝py.



Osadnictwo holenderskie Doliny Wis造 w woj. bydgoskim - bibliografia (wyb鏎).
Bandurski A., Ko軼i雟ki B.. Historia Solca Kujawskiego w zarysie, Bydgoszcz 1925. Baranowski l,, Wsie holenderskie na ziemiach polskich. Przegl康 Historyczny \. XIX: 1915, s. 64-82. Ciesielska K.. Osadnictwo olederskie w Prusach Kr鏊ewskich i na Kujawach w 鈍ietle kontrakt闚 osadniczych. Studia i Materia造 z dziej闚 Wielkopolski i Pomorza l. 4: 1958, s. 219-256.
Dzieje Bydgoszczy. Calendarium pod red. Z. Guldena. Bydgoszcz 1968. Filipska E., Cmeniarze menonit闚 - 真豉wy i Dolina Wis造, mps Toru 1978.
Guldon Z., Opisy starostwa bydgoskiego w lalach 1661-1765. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, ¬r鏚豉
do dziej闚 Bydgoszczy Nr 2. Bydgoszcz 1966.
Guldon, Z., Rozmieszczenie w豉sno軼i ziemskiej na Kujawach w 2 po這wie XVI wieku. Roczniki TNT R.
1964 z. 2.
Historia Bydgoszczy t. l-ll pod red. M. Biskupa. Warszawa-Pozna 1991.
Kabaci雟ki R., Inwentarze staroslwa i w鎩tostwa bydgoskiego z lat 1753-1766. BTN. Warszawa-Pozna 1977.
Katalog zabytk闚 sztuki w Polsce, t. XI Dawne wojew鏚ztwo bydgoskie pod red. T. Chrzanowskiego i M. Korneckiego, z. 3 Bydgoszcz i okolice. Warszawa 1977.
Kloeppel O., Die bauerliche Haus-Hoff-und siedlungsanlage im Weichsel-Nogat-Della. Danzig 1924. Koch, F Enstehung und Gescriichte der Hollanderein Floienau. Lagenau und Otterau bei Bromberg, Aus dem Posener Lande, 1910.
Ludwig K.H., 真r Besiedlung des Weichseldeltas durch die Mennoniten. Marburg 1961. Nowakowski c., Wybrane problemy ochrony krajobrazu kulturowego dawnych osad olederskich na terenie wojew鏚ztwa gorzowskiego, w; Rocznik P.P. PKZ, z, 2: 1984, s, 62.
Pankowski J,, opis kr鏊ewszczyzny w wojew鏚ztwach che軛i雟kim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toru 1938.
Penner H., Die osi- und westpreussischen Mennoniten, Mennonitischer Geschichtsverein, 1978, Rusi雟ki W., Osady tzw. ol璠r闚 w dawnym woj. pozna雟kim. Pozna 1939-Krak闚 1947. Sienkiewicz J., Piotr Loewen - budowniczy 簑豉wski. Ochrona Zabytk闚 R. 9:1956 nr 1, s. 2. 73-87, Stankiewicz J., Zabytki budownictwa i architektury na 真豉wach. Rocznik Gtia雟ki t. 15-16: 1956-57, s. 511-542,
Tajchman J.. Stolarka okienna w Polsce. Rozw鎩 i problematyka konserwatorska. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytk闚 Seria C, t, V. Warszawa 1990, s. 29, T這czek i., Polskie budownictwo drewniane. Wroc豉w 1980.


Opracowa: Krzysztof Bartowski
Opracowa: Krzysztof Mikulski
Opracowa: Emanuel Oko
Opracowa豉: Ewa Seku豉-Tauer
Opracowa豉: Iwona Jastrz瑿ska-Puzowska
Wprowadzi: T. Stefaniak, dnia: 14.12.2004 r.

Komentarze
Brak komentarzy. Mo瞠 czas doda sw鎩?
Dodaj komentarz
Zaloguj si, aby m鏂 doda komentarz.
Oceny
Tylko zarejestrowani u篡tkownicy mog ocenia zawarto嗆 strony

Zaloguj si, 瞠by m鏂 zag這sowa.

Brak ocen. Mo瞠 czas doda swoj?
Logowanie
Nazwa u篡tkownika

Has這



Nie mo瞠sz si zalogowa lub nie masz konta?
Skontaktuj si z administratorem portalu - admin@miasto-nowe.com
Losowa Fotka
Ostatnie komentarze
News
Smutna wiadomo嗆 i ogr...
Zdrowych, pogodnych 名...
Zdrowych i radosnych ...
Ciekawa inicjatywa. 安...
疾laznego zdrowia, nie...
Artyku造
Odno郾ie informacji z ...
[b]ks. Edmund Kamrowsk...
...moi rodzice r闚nie...
"Ka盥a historia ma sw...
Janek nie 篡je. Zmar ...
Jakie to ma znaczenie...
M鎩 tata o tym miejscu...
W ogrodzie moich dziad...
A gdzie plata, trygiel...
Z ciekawo軼i przeczyt...
Fotogaleria
chyba tak ;)
Dzi瘯i, czyli wszystko...
Ika, w latach 60 tych,...
To ju drugie zdj璚ie ...
biografia Ks. Dr Jana ...
Fajnie, ze BN udostepn...
Jeszcze jedna "pere趾a...
dawnych fotografii cza...
Wa積e znalezisko - fot...
安ietne. Mam zamiar zo...
fajna fotografia ludzi...
Spo貫czno嗆 Tryla 鈍ie...
zmienione na wyzsza ro...
zmienione na wyzsza ro...
zmienione na wyzsza ro...
P. Ewa Kania, a nie No...
Smutna wiadomo嗆. Prze...
Pan Ewaryst B帷zek prz...
dzi瘯i za potwierdzeni...
Pan J. Rz鏀ka, ja jest...
Ostatnie artyku造
· Przyjaciel 1899
· Przyjaciel 1897 - 1898
· Przyjaciel 1896
· Przyjaciel 1892 - 1895
· Przyjaciel 1878 - 1888
Ostatnio na forum
Najnowsze tematy
· Co z tym Neuenburgie...
· Biografia Ks. Dr Jan...
· "Urok papieroska."
· Jan Sikorski ps. Orl...
· Niemieckie meldunki ...
Najciekawsze tematy
Brak temat闚 na forum
Ostatnio dodane zdj璚ia

Widok na klasztor po...

Kaffee Koeber

Poczt闚ka Warlubie

Ko軼i馧 parafialny

Panorama na far

Rynek

Ko軼i馧 pofranciszka...

Ko軼i馧 parafialny

Przysta 疾glugi Rze...

Cmentarz menonicko-e...

Wis豉 czerwiec 2017

Malowanie muralu

Mural

rok szkolny 1959/60

Ko這 pszczelarzy w N...

Auguste Lange Tryl

Gustav Jackel 1877 -...

Gerber geboren Berhe...

Tryl jesie 2016

Tryl jesie 2016

Tryl

Gajewo Zawada

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Wie瘸 ci郾ie

Wie瘸 ci郾ie

Serdeczne 鈍i徠eczne...
Wygenerowano w sekund: 0.13 - 28 zapyta MySQL 8,851,105 unikalnych wizyt