Gmina ewangelicko-lutera?ska by?a drug? co do wielko?ci gmin? wyznaniow? w Nowem. Wchodzi?a w sk?ad Ewangelickiego Ko?cio?a Unijnego. Oprócz dzia?alno?ci typowo religijnej jej cz?onkowie byli bardzo aktywni na niwie spo?ecznej.
Przy gminie ewangelickiej dzia?a?o szereg organizacji o charakterze kulturalnym, sportowym i samopomocowym. Organizacjami kobiecymi by?y: Deutschen Frauenverein i Ewangelische Frauen und Jungfrauen verein. Deutschen Frauenverein (Zwi?zek Niemieckich Kobiet) powsta?a w 1881 r. i liczy?a oko?o 60 osób. Ewangelische Frauen und Jungfrauen verein (Zwi?zek Ewangelickich Kobiet i Dziewcz?t) to organizacja powsta?a 1894 r. Liczy?a oko?o 70 osób. Organizacje te mia?y na celu podtrzymywanie i rozwijanie wiary ewangelickiej, prac? charytatywn?, czy organizacj? zabaw i przedstawie? teatralnych (np. w 1938 r. wystawi?y sztuk? pod tytu?em ?Die wilde Aguste?). Organizacj? skierowan? do wszystkich cz?onków gminy by?a Verein zur Pflege der Deutscher Kultur ?Concordia? (Towarzystwo Piel?gnowania Kultury Niemieckiej ?Concordia?). Istnia?o w 1935 r., a w 1938 r. do tego zwi?zku nale?a?o 60 cz?onków w tym 20 kobiet. Towarzystwo to prowadzi?o dzia?alno?? rozwijaj?c? i kultywuj?c? kultur? niemieck? oraz zaj?cia sportowe. ?wiczenia sportowe cz?onkowie klubu odbywali na terenie parafialnym gminy ewangelickiej.
Wiemy niewiele Znany nam dzi? obraz ?ycia religijnego i spo?ecznego gminy jest zapewne niepe?ny, a znaczna jego cz??? przedstawia polski punkt widzenia na funkcjonowanie tej wspólnoty. Zawierucha wojenna spowodowa?a znaczne rozproszenie ksi?g kancelarii gminy ewangelickiej. Cz??? zachowanej dokumentacji znajduje si? w archiwach polskich i niemieckich. ?ycie religijne toczy?o si? zapewne zgodnie z kalendarzem liturgicznym. Liturgia mszalna odbywa?a si? w j?zyku niemieckim. Dzia?alno?? organizacji spo?ecznych determinowana by?a poniek?d potrzeb? dnia codziennego.
Zabytkowe cmentarze Gmina ewangelicka posiada?a na terenie Nowego dwa cmentarze. Starszy, istniej?cy od XVII w., znajdowa? si? przy ulicy Zdu?skiej i Bydgoskiej - do dzisiejszego dnia pozosta? po nim stary drzewostan. Cmentarz ten otoczony by? murem, brama cmentarna znajdowa?a si? od strony ul. Zdu?skiej. Drugi cmentarz znajdowa? si? na wzgórzu przy Nowym ?wiecie. Na cmentarzu sta?a neobarokowa kaplica zbudowana oko?o roku 1900. Cmentarz ten wyró?nia? si? bogatym wystrojem, pocz?wszy od stalowego ogrodzenia po wspania?e p?yty nagrobne, otaczane cz?sto dodatkowymi ?eliwnymi p?otkami. Jeszcze dzisiaj, pomimo zniszcze?, szczególn? uwag? zwracaj? obelisk po?wi?cony poleg?ym w I wojnie ?wiatowej, kamienny pomnik na grobie Elsy Detlatt i okaza?a p?yta nagrobkowa Edwarda Wollerta. Spotka? mo?na tak?e proste betonowe nagrobki ze skromnymi s?owami: ?Hier ruhe in Gott...?. Odpowiedzialnym za porz?dek i wygl?d cmentarza by? ogrodnik Wollenweber. Pochówków dokonywano na obu nekropoliach, ale na starszym sporadycznie. G?ównym cmentarzem gminy ewangelickiej by? ten na Nowym ?wiecie. Ostatnie pochówki na cmentarzu odbywa?y si? jeszcze po zako?czeniu II wojny ?wiatowej. Nast?pne lata cmentarzy zwi?zane by?y z post?puj?c? dewastacj? i rozkradaniem mienia nieistniej?cej ju? Gminy Ewangelickiej.
Zniszczony maj?tek Koniec wspólnoty ewangelickiej zwi?zany by? z zako?czeniem II wojny ?wiatowej i powojennymi wysiedleniami Niemców. Maj?tek gminy zosta? pocz?tkowo przekazany parafii katolickiej, a pó?niej znacjonalizowany. Po wielu latach religijnego niebytu, nieszcz??liwych poczyna? i barbarzy?skich pomys?ów na zagospodarowanie by?ego zboru ewangelickiego, przywrócono mu funkcje religijne w ramach parafii katolickiej. Wydaje si?, ?e w otwartej i wolnej od uprzedze? Europie nadszed? czas, by w Nowem uporz?dkowano cmentarze ewangelickie nadaj?c im stosown? form? i cze??. Niestety szukaj?cy miejsca pochówku swych przodków dawni niemieccy mieszka?cy Nowego maj? niejednokrotnie odczucia, ?e nie trafili do ?rodkowej Europy, ale co najmniej na dzikie pola, gdzie psy rozwlekaj? ludzkie ko?ci.
Zbigniew Lorkowski
Materia?y ?ród?owe: Archiwum Pa?stwowe w Bydgoszczy, Evangelisches Zentralarchiv Berlin, materia?y p. Marka ?liwy (Nowe).
