W drugiej po?owie XVIII wieku przybyli na ziemie nowskie ?ydzi, zak?adaj?c pomi?dzy Nowem a Bochlinem swoj? koloni?. W ci?gu wieku z 46 osób ich liczebno?? zwi?kszy?a si? do 425 osób. W 1847 roku za zgod? w?adz pruskich i miejscowego magistratu, wybudowali w Nowem synagog?. Mie?ci?a si? przy rogu ulic Ko?ciuszki i Garbuzy. By? to otynkowany budynek wielko?ci pi?trowego domu, ze spadzistym dachem, pokrytym czerwon? dachówk?. ?wiat?o dzienne wpada?o do bo?nicy przez rz?d trzech wysokich, w?skich okien, mieszcz?cych si? w pó?nocnej i po?udniowej ?cianie. Wej?cie do niej znajdowa?o si? w zachodnim szczycie.
W pobli?u synagogi, przy ul. Garbuzy ?ydzi mieli swój kirkut (cmentarz), który by? podzielony alejkami na trzy kwatery. Niedaleko znajdowa? si? dom pogrzebowy.
W 1923 roku gmina ?ydowska liczy?a tylko 30 osób. Przyczyn? tak ma?ej liczebno?ci by?o wymieranie oraz emigracje jej cz?onków. Sytuacja ta zmieni?a si?, kiedy na pocz?tku lat 30-tych do Nowego nap?yn?li ?ydzi z innych cz??ci kraju.
Wi?kszo?? ?ydów w Nowem by?a biedna, cz??? z nich nie mia?a pracy. Tylko nieliczni byli bogaci, posiadali warsztaty, zak?ady, sklepy. Bieda wi?kszo?ci cz?onków gminy by?a przyczyn? tego, ?e tylko nieliczni p?acili regularnie podatki. Bud?et gminy by? niski, a ze sk?adek wspierano równie? ubogich. Synagoga popad?a w ruin? i w 1938 roku zosta?a urz?dowo zamkni?ta ze wzgl?du na mo?liwo?? zawalenia. Przeprowadzono jeszcze remont, ale ju? od listopada wierni gromadzili si? na modlitw? w prywatnym mieszkaniu przy Placu ?w. Rocha, a w pó?niejszym czasie przy ul. Grudzi?dzkiej.
Wiosn? 1940 roku Niemcy przyst?pili do rozbiórki synagogi i likwidacji kirkutu. ?yrandole z bo?nicy oddali na pro?b? ks. proboszcza Pruszaka do fary, a skruszony materia? pozyskany z rozbiórki wykorzystali do utwardzenia pod?o?a budowanego wówczas pó?nocnego odcinka drogi prowadz?cej do Gda?ska.
Po synagodze nie pozosta? ?lad. Dzisiaj na jej miejscu stoi dom jednorodzinny, jedynie miejsce, w którym znajdowa? si? kirkut i kilka ?ydowskich nagrobków (macew) przypominaj? nam o tym, ?e kiedy? ?ydzi byli cz??ci? spo?eczno?ci Nowego.
IKA
Komentarze
rafinodnia grudzie? 05 2005 10:50:10 Miejsce kirkutu powinno by? jako? oznaczone. Mo?e jaka? tablica informuj?ca ,?e w tym miejscu s? pochowani mieszka?cy maista wyznania moj?eszowego,?e co? takiego tu by?o? By?o wi?cej macew, co si? z nimi sta?o?
dnia grudzie? 05 2005 12:28:42 Macewy prawdopodobnie sa w Nowem ale w innym charakterze.
dnia grudzie? 05 2005 20:18:00 Zdj?cie z synagog? pochodzi z czasów odbowanego ko?cio?a - na pocz?tku XX wieku -?wiadczy o tym wie?a. Fajnie, ?e kto? przypomina dawne czasy...
kabest47dnia grudzie? 06 2005 16:57:53 Kilkakro? ogl?daj?c zamieszczony widoczek zastanawiam si?, sk?d tarasowy ok?ad wzgórza, jak d?ugo by? taki i widoczny chyba z wie?y ci?nie?. Pami?tam jak przez mg?? ten wzgórek, ale bez tarasów, jako pole albo nawet nieu?ytek. Synagog? tak sobie wyobra?a?em/sugestywne opowie?ci dziadka Rych?awskiego, kiedy szli?my na d?u?szy niedzielny spacer/ obok tego miejsca potem wzd?u? kirkutu kieruj?c sie do tausendtrepsien, nast?pnie schodz?c nimi do szerwarku i wracaj?c Powi?lem albo przez Ko?czyce i Nojtal n a Gda?skie Przedmie?cie.
dnia grudzie? 06 2005 17:20:37 Kabest ma?y taras jest, ale tylko jeden, reszta to tylko widok nadwi?lanskiego wzgórza, powi?kszony do sporych rozmiarów , a tylko po to by mo?na by?o obejrze? dok?adnie synagog?.
23121959dnia maj 15 2009 20:55:41 Nie uda?o mi si? odnale?? zdj?cia synagogi ale wpad?y mi w oczy dwa ciekawe artyku?y dotycz?ce spo?eczno?ci ?ydowskiej na naszym obszarze. Polecam t? lektur?, bo zawiera szereg istotnych faktów i wyja?nia niejedno. A oto polecane artyku?y z portalu Historicus UMK w Toruniu:
?ydzi W Grudzi?dzu (1920 - 1939) autorstwa Zofii Waszkiewicz
link http://historicus.umk.pl/modules/wfsection/article.php?articleid=60
a tak?e równie ciekawy dokument
Po?o?enie prawne ?ydowskich gmin wyznaniowych w województwie pomorskim (1920 - 1939) link http://historicus.umk.pl/modules/wfsection/article.php?articleid=10
Warto przeczyta?
rudy_mentdnia maj 16 2009 14:17:14 My?l?, ?e najwa?niejsz? lektur? jest referat (z ostatniego Kongresu Kociewskiego w Nowem) Marka ?liwy: http://miasto-nowe.com/readarticle.php?article_id=113 Z wymienionych wy?ej szczególnie wa?ny jest ten drugi - naprawd?.
