Pa寮ziernik 15 2018 11:11:52
Nawigacja
· Strona G堯wna
· Artyku造
· Download
· Forum
· Galeria
· Kontakt
· Szukaj
S這wnik geograficzny Kr鏊estwa Polskiego - Nowe

S這wnik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1886, tom VII, s. 214-221

Nowe, niem. Neuenburg, dokumenty: Nuwinburg i Newinburg (1375), Nuwenborgk (1434), Novum castrum, Neuenborch, miasto, pow. 鈍iecki, na wysokim lewym brzegu Wis造, w malowniczym po這瞠niu, z widokiem na rysuj帷e si z dala wie瞠 Grudzi康za i Kwidzyna (odl. 2 mile).Tu obok miasta uchodzi M徠awa do Wis造.

W 1856 r. 292 domów, 3375 mieszka鎍ów;
w 1868 r. 367 domów, 864 budynków, 4586 mieszka鎍ów, 2386 katolików, 1730 ewangelików, reszta 篡dzi;
w 1880 r. 4948 mieszka鎍ów; w 1885 r. 4722 mieszka鎍ów.

Obszar gruntów miejskich wynosi 5878.53 mórg magdeburskich. Tutejszy okr庵 urz璠u stanu cywilnego mia w 1890 r. 4947 mieszka鎍ów.

砰wio polski przewa瘸 tu jeszcze, bo ka盥y katolik, z ma造m wyj徠kiem, jest Polakiem. Istnieje tu towarzystwo rolnicze. Mieszka鎍y trudni si rolnictwem, rzemie郵nictwem i kupiectwem; handel owocowy, zw豉szcza 郵iwkami, prowadz na wi瘯sz skal, wysy豉j帷 je do Gda雟ka i a do Warszawy. Ogrody znajduj si na stokach wy篡n ku Wi郵e opadaj帷ych, dawniej by造 tam rozleg貫 winnice, jak wykazuje najstarsza ksi璕a s康owa z r. 1418. W tutejszym s康zie przechowuje si bowiem stare archiwum.

Akta tutejsze zaczynaj si od r. 1416 i si璕aj a do upadku Rzeczypospolitej. Du穎 w nich ciekawych wiadomo軼i o Pomorzu, mniej o stosunkach che軛i雟kich i pomeza雟kich (ob. K皻rzy雟ki, O ludu pol. Str XII i Adressbuch von Westpreussen, 1856, str 181).

W mie軼ie znajduj si dwa parowe browary i fabryka machin wraz z hamerni miedzi.
Prócz w豉dz powiatowych jest tu urz康 pocztowy i telegr. W 1877 r. nades豉no 1706 depesz, wys豉no za 1572.

Najbli窺za stacja kolei 瞠laznej by豉 dawniej w Warlubiu o 10 km odleg豉. Niedawno jednak zosta豉 utworzona stacja w Twardej Górze (Hardenberg) w odleg這軼i 1 mili. Miasto ze stacj 陰czy szosa. Komunikacja przez Wis喚 uskutecznia si przewozem.

Jarmarków odbywa si rocznie cztery.
Dochód miasta wynosi w 1884 r. 50316 marek, rozchód 46591 marek. W tem na cele wyznaniowe i szkolne wydano 12227 marek, na bruk i napraw dróg 2140 marek, na wspieranie ubogich 7388 marek 80 fenigów.

Pocz徠kiem osady miejskiej by gród warowny, wa積y dla Krzy瘸ków, bo 陰czy ich posiad這軼i po prawym brzegu Wis造 z Pomorzem, Now Marchi i [s. 214]Niemcami i zabezpiecza im przepraw przez Wis喚. Tote s逝sznie Ulryk v. Kinsberg, wójt i豉wski, w li軼ie do Wielkiego Mistrza z r. 1464 nalegaj帷 na lepsze ufortyfikowanie zamku nazywa Nowe "kluczem do kraju" (ob. Wegner, Ein Pomeraches Herzogthum, II, str 142).

O staro篡tno軼i tutejszego grodu 鈍iadczy sama nazwa Nowe dana w przeciwstawieniu do istniej帷ego ju Starego grodu, tj. Starogardu nad Wierzyc. Jako za這篡ciela wymieniaj kroniki ksi璚ia pomorskiego Subis豉wa a rok 1185 jako czas fundacji. Ale Subis豉w I umar ju 13 stycznia 1178 r. a wnuk jego Subis豉w II obj掖 rz康y dopiero r. 1207. Dlatego prawdopodobniej za這篡cielem grodu by raczej syn Subis豉wa I, Sambor I, który panowa od r. 1178-1207 (ob. Brandstaeter, Die Weichsel, str 246). Borck jednak przychyla si do zdania, jakoby 安i皻ope趾 za這篡 N. (ob. Echo sepulcharis, str 253; manuskrypt w Pelplinie). Pierwsz wiarygodn wzmiank o zamku tutejszym podaje Duisburg pod 1266 r.(Script. Rer. Prus.,I,p.115). W tym bowiem roku umar ksi捫 pomorski 安i皻ope趾. Najstarszy syn jego MestwinII, korzystaj帷 z powstania Prusaków, wezwa ich do po陰czenia si przeciwko wspólnemu nieprzyjacielowi. Jeszcze tego roku najechali na ziemi che軛i雟k i pomeza雟k, a potem nadci庵n瘭i pod zamek nowski "rex popsito castri Nuwenburg", gdzie spo貫m z pomorsk za這g uderzyli na 15 statków na豉dowanych 篡wno軼i i broni dla Krzy瘸ków. Osada 這dzi broni豉 si czas niejaki, ale ze wszech stron naciskana, wrzuci豉 豉dunek w wod i przy pomocy wiose uciek豉. Potem si ksi捫 przeprawi przez Wis喚 i po陰czywszy si z Prusakami najecha ziemi che軛i雟k i pomeza雟k (ob. Rogalski, Dzieje Krzy瘸ków,I, str 340). Powetowa te kl瘰ki prowincjonalny mistrz pruski Ludwik von Baldersheim i przeprawiwszy si d. 29 czerwca pod N. przez Wis喚, w miesi帷ach lipcu i sierpniu pustoszy Pomorze od N. do Tczewa. Mestwin zmuszony by prosi o pokój (Voigt, Geschichte Preus.,III,271). Zamek N. by wówczas gównym grodem kasztelanii tego nazwiska (Ducatus Neuenborg, dok. z r. 1282; dalej Terra Nouo, dok. z r. 1283; ob. Perlbach, P.U.B.,str 292 i 313). Z osad do niej nale膨cych wymieniaj stare przywileje: Warlubie, Bzowo, G這dowo, W. Komorsk, Lubie, Ma造 Komorsk i Milewo (ob. Quandt: Baltische Studien,1850,I,117). Ostatnie [Milewo] nadaje Mestwin 1290 kasztelanowi nowskiemu Adamowi (ob. Perlbach l. c., str 417). Oko這 tego roku nadaje Mestwin "Andree Clerico de Nove"; wók w Nowem, woln od wszelkiego czynszu (tam瞠, str 424). Mestwin II umar d. 25 grudnia 1294 r.
Po krótkim panowaniu Przemys豉wa (1295-96) nast徙i W豉dys豉w υkietek. Jego przeciwnik Wac豉w II, król czeski (1300-1305), nada 28 czerwca 1301 r. Piotrowi 安i璚y, synowi wojewody pomorskiego wsie Bys豉w i Polski Cekcyn w kasztelanii 鈍ieckiej i miasto Nowe jako i wie Ko鎍zyce wraz z obwodem 4 mile d逝gim a 2 szerokim nad Wis陰 (Nes Weceslaus, dei gracia Bohemiae et Poloniae rex ad uniwersorum nitician tenore praesentium volumus pervenire, quod nos fideli nostro dilecto Petro filio Svence, palatini Pomoraniensis propter ejus grata et utilia nobis per ipsum impensa ac adhuc impendenda servicia villas nastras Sbislaw et Cekcino, sitas in castellania Swecensi, civitatem etiam nostram Neuenburg cum villa Canechicz cum omnibus, quae in ascensu Wislae per duo millitaria et in descensu per duo et in latum per terraro per duo millitaria similiter continentur.... damus et conferimus). Zwalnia tak瞠 mieszczan i mieszka鎍ów wy瞠j wymienionych wsi od wszelkich ci篹arów, jakimi s: powo這we, mostne, przewód, krowa i wó i naprawianie i strze瞠nie grodów. Datum Bronne (ob. Perlbach, P.U.B., str 529). W 1302 r. nadaje 安i璚a, wojewoda pomorski i synowie jego Piotr kanclerz, Jan i Wawrzyniec, Walterowi Grelle s康ownictwo w N., ró積e dochody i 5 wók ziemi (quinque mansus Franconicos). Dan w Nowem. Mi璠zy 鈍iadkami wymieniony Jan de Godow, przeor minorytów w N. i mieszczanie Herdanus, Ludwik i Jan Rufus (ob. Perlbach, str 537). W 1305 r. 19 lipca nadaje Wac豉w III (panowa 1305-1306) Piotrowi 安i璚y z N. wsie Sierock, Raci捫 i Stebno, które mu Wac豉w II da w zastaw za 200 grzywien, maj帷ych stanowi wiano jego ma鹵onki, córki Teodoryka Spaczmana (Perlbach, str 562). Tego roku d. 10 sierpnia mianuje go Wac豉w nawet namiestnikiem ziemi pomorskiej (capitaneum terrae Pomeraniae; Wegner,I, str 95). Ale gdy po 鄉ierci Wac豉wa (d. 5 sierpnia 1306) υkietek znów obj掖 rz康y Polski i Pomorza, Piotr 安i璚a, obawiaj帷 si o swe posiad這軼i, porozumia si z margrabiami branderburskimi i uzna ich za lennodawców Pomorza. Za to ci daj mu jako lenna liczne posiad這軼i, mi璠zy niemi Tuchol i Nowe. Ugoda ta zosta豉 zawarta d. 17 lipca 1307 w Lindow w Brandenburgii (ob. Perlbach P.U.B. str 578 i Script. Rer. Prus. I, 705, przypisek 84). Ale υkietek odkry te zmowy, uwi瞛i Piotra i umie軼i w Brze軼iu. W 1308 r. margrabiowie podst徙ili pod Gda雟k. Za upowa積ieniem υkietka przyzwa Bogusz, s璠zia pomorski, wielkorz康ca gda雟ki na pomoc Krzy瘸ków, którzy oswobodzili Gda雟k, ale go sami zaj瘭i a nast瘼nie opanowali Tczew a 1308 r. Chojnice i Nowe, ostatnie po krwawej walce z polsk za這g, przyczem [s.215] miasto uleg這 zniszczeniu (Anno 1308 destructae erant civitates et castra Danczk, Dirsoa et Novum castrum multique occisi; ob. Chronicon Terrae Prussiae w Script.rer. Pruse.,III,469). Zdaje si, 瞠 安i璚owie pod zas這n mieczy krzy瘸ckich wrócili w te strony (ob. Brandstaeter I, 247 str.), bo r. 1313 d. 7 czerwca sprzedaje Piotr i bracia jego Jan i Wawrzyniec 安i璚owie miasto N. z przyleg這軼iami i wsiami od dawna do nego nale膨cemi za 1200 grzywien i za pi耩 wsi pod Tuchol wielkiemu mistrzowi Karolowi Beffart z Trewiru (ob. Voigt, Cod. Dipl. Prus. Str 84). W ten sposób usi這wali Krzy瘸cy upozorowa prawno嗆 tej nowej zdobyczy. Odt康 stanowi這 N. ze swoim obwodem domen krzy瘸ck, nie nale瘸這 jednak do komturostwa 鈍ieckiego, w którego obwodzie le瘸這, lecz do malborskiego. Tak samo dzia這 si z dochodami dóbr szlacheckich i ko軼ielnych le膨cych w obwodzie nowskim, jak: Bankowo, Buszna, Grupa, Milewo, Nowe i Stare Marze, P這chocin i P這chocinek, Krzewiny, Bzowo i Bzówko, Myszka, Nied德ied i inne (ob. Wegner, l.c. str 100,121 i 141).
Nowy przywilej dla miasta na prawie che軛i雟kim wystawi r. 1350 mistrz Henryk Dusemer; obszar mia wynosi 58,½ wóki, dla proboszcza wyznaczy 4 wolne wóki, od reszty mia proboszcz pobiera 1 korzec 篡ta i tyle owsa od ka盥ej wóki na Matk Bosk Gromniczn. So速ys Gerhard Storm dostaje 5 ½ wolnych wók, b璠zie dawa proboszczowi meszne a biskupowi dziesi璚iny. Gdyby si wykaza豉 nadwy磬a, dostanie jeszcze pó wóki. Od reszty 46 wók b璠 nam posiedziciele od ka盥ej wóki p豉cili 1 grzywn na 鈍. Marcin i po 2 kury; prócz tego s przez 3 dni zobowi您ani do t這ki o w豉snej strawie. Biskupowi b璠 co rok p豉cili ka盥y pó wiardunku, z wyj徠kiem proboszcza. Nadajemy im tak瞠 10 wók na pastwiska i 6 wolnych wók na innym miejscu jako i 2 wóki, które zajmuje miasto, fosa i ogrody. Ojcom bernardynom pozostawiamy ich klasztor wraz z placem, oprócz tego nadajemy im jeszcze jedn posiad這嗆 (curiam), w tych rozmiarach, jak je niegdy posiada by proboszcz. Sobie za zastrzegamy 2 miejsca, gdzie nam si b璠zie podoba這 a so速ysowi nadajemy 1 wolne miejsce. Od reszty posiade (areis) w mie軼ie maj posiedziciele wójtowi naszemu w Tczewie p豉ci pó wiardunka na 鈍. Marcin. Kar pieni篹nych b璠 wp造wa造 dwie trzecie do naszej a jedna do wójta kasy. S康ownictwo dro積e jednak sobie zastrzegamy, tak samo nad naszymi lennikami, gdyby w mie軼ie lub na dobrych [dobrach] swoich w czem wykroczy mieli. Co z jatki kupców (ex domo mercatoria) i innych, jako i z 豉幡i wp造nie, z tego b璠ziemy My po這w pobierali, ¼ za so速ys a ¼ miasto. Jezioro w obr瑿ie nadanych wók le膨ce pozostawiamy miastu, zastrzegamy sobie jednak wolne ryboówstwo dla naszego sto逝. Dan w Malborku. (ob. Wegner, l.c. II, str 381) Przywilej ten potwierdzi r. 1528 król Zygmunt (ob. Tam瞠, str 104-110). Liczne w nowskim zamku wystawione dokumenta dowodz, 瞠 wielcy mistrzowie cz瘰to tu przebywali. Ale i inni znakomici go軼ie zaszczycali miasto sw obecno軼i. I tak bawi tu r. 1370 w czasie wielkiego postu król du雟ki Waldemar III szukaj帷 w Niemczech pomocy przeciwko królowi szwedzkiemu, ksi捫皻om meklemburskim i miastom hanzeatyckim. Wi瘯sze miasta pruskie, korzystaj帷 z okazji, prosi造 go o prawo sk豉dowe w Falsterbach w Danii. Waldemar przez szacunek dla w. mistrza przychyli si do ich 膨dania i wystawi im na to w N. przywilej, za który kupcy pruscy zap豉cili 50 z這tych wagi w璕ierskiej i czeskiej.
W 1389 r. nadaje w. mistrz Konrad Zoelner Rothenstein mieszczanom 19 i pó wók 陰k w nizinach na prawie che軛i雟kim. Od ka盥ej wóki mieli p豉ci 2 grzywny (Markpfennig) i 4 kury, tak瞠 przez 4 dni od ka盥ej wóki pomaga przy siano輳ciu. Gdyby te 陰ki pó幡iej zamieniono na rol orn powinni biskupowi dawa co mu si nale篡. Tak瞠 za czasów krzy瘸ckich dosta這 miasto wie Zapust, dzi pod t nazw nie istniej帷. (ob. Wegner, II, str 111). R. 1409 przechodzi這 t璠y wojsko krzy瘸ckie pod Ulrykiem v. Jungingiem, który zdobywszy zamek Z這toryja i spustoszywszy ziemi dobrzy雟k ci庵n掖 przeciwko królowi polskiemu oblegaj帷emu podówczas Bydgoszcz. Po pami皻nej bitwie pod Grunwaldem r. 1410 zaj瘭i Polacy N., które jednak po pierwszym pokoju toru雟kim przesz這 znów w r璚e Krzy瘸ków.
Ciekawe szczegó造 o ówczesnych wewn皻rznych stosunkach miasta zawiera krzy瘸cka ksi璕a czynszowa z r. 1415: Miasto N. ma 60 placów. Za ka盥y czynszuj pó wiardunka, wyj患szy nasze 2, jeden proboszcza i 2 zakonników; pustych jest 5; od 19,1/3 wók 陰k daj od wóki 2 grzywny, 2 kury i czyni t這k przez 4 dni; daj jednak za ka盥y dzie t這ki 2 skojce; m造n s這dowy p豉ci czynszu 65 grzywien, ma 1 ko這; folusz zosta niedawno pobudowany, ma jedno ko這; wiatrak czynszuje 3 豉szty pszenicy; stalugi tkackie (Wuellenwebir) stoj wszystkie puste; ka盥a czynszuje pó wiardunka; sukiennicy czynszuj wszyscy 5 grzywien, ich jatki s wszystkie puste. Szewcy czynszuj od 16 jatek, od ka盥ej 1 wiardunek, od tego odci庵a si im czwarty fenig; 10 jest obsadzonych, jeden ma jeszcze rok wolno軼i. Piekarze czynszuj od [s. 216] 12 jatek, od ka盥ej 1 wiardunek, odci庵a si im jednak czwarty fenig. Dwie cha逝py p豉ci造 po 1 grzywnie, ale odci庵a czwarty denar; 2 budy s puste. Rze幡icy czynszuj 18 kamieni sad豉; przewóz 12 grzywien, jeden ostrów 1 grzywn, drugi 6. Widzimy, 瞠 przemys w mie軼ie bardzo by rozwini皻y, zw豉szcza przed ostatni wojn (ob. Wegner II, 111).
Interesuj帷e s tak瞠 wiadomo軼i o warto軼i dóbr i gruntów. R. 1435 sprzedano 3 wóki w Kozielcu za 129 grzywien dobrej monety. R. 1438 zap豉cono za Sm皻ówko i Fr帷 500 grzywien, roku za 1445 za trzeci cz窷 Buszny i ½ Rulewa 350 grzywien. R. 1453 sprzeda Bartosz z Kozielca Kozielec z 14 koniami z owcami i 鈍iniami Hanuszowi z Fr帷y za 300 gzywien. R. 1434 sprzedaje Lanczko z Kopitkowa dobra te wraz Fr帷 Sat鄂owi z Dro寮zienicy (Drosenitz) za 1050 grzywien, co by dzi czyni這 12000 talarów. Obecnie dobra te s 50 razy tyle warte. W Nowem za samem zosta豉 r. 1418 wóka roli sprzedana za 17 grzywien, r. 1427 za 40 grzywien, 1428 winnica za 50 grzywien, 1411 pó domu za 25 grzywien, r. 1435 ca造 dom za 100 grzywien; co rok miano sp豉ci 10; r. 1437 winnica za 20 grzywien, dom za 10; r. 1438 dom gdzie piwo warzono za 18; 1446 r. w這ka roli za 26, dom za 56; 1447 dom s這dowy niedaleko plebanii 56, stodo豉 za 13 grzywien po郵edniejszej monety; 1450 wóka roli za 30 grzywien, 豉幡ia za 15 grzywien.

Mieszczanie byli za czasów krzy瘸ckich po wi瘯szej cz窷ci narodowo軼i niemieckiej, ale ksi璕i s康owe wymieniaj i polskie nazwy; takiemi s np. Piotr Czempot, Piotr G瘰ianoga, Marcin Czech, Kie豚as, Piotr Przypust (ob. Wegner, str 113, 117,118). Pomimo to stan窸o miasto tutejsze jeszcze w pierwszym roku 13-letniej wojny po stronie zwi您ku pruskiego (ob. Voigt, Geschichte Preus.,VIII,371). Odt康 strzeg豉 masto za這ga z這穎na z zaci篹nych, którzy tu przybyli z Gda雟ka. R. 1456 dowodzi nimi Karnowski, r. za 1458 Henryk v. Staden, Gda雟zczanin. Ale tego roku w nocy z wtorku na 鈔od z d. 15 na 16 sierpnia Krzy瘸cy pod wodz Fritza Rawneck i Jerzego Schlywen wtargn瘭i do miasta b璠帷 w zmowie z mieszczanami, z czego król, oblegaj帷y wówczas Malbork bardzo si zmartwi (ob. Script. rer. Prus.,IV,195). St康 robili oni cz瘰te wycieczki, zw豉szcza na kupców gda雟kich. R. 1460 zdobyli zaci篹ni 穎軟ierze z Nowego, Gniewu i Chojnic, na których czele sta hr. Hans v. Gleichen wie Pruszcz pod Gda雟kiem. Ale r. 1462 d. 17 wrze郾ia pobi ich Piotr Dunin mi璠zy Puckiem a 畝rnowcem. Teraz nad lewym brzegiem Wis造 ju tylko N. zabezpiecza這 Krzy瘸kom komunikacj z Niemcami. Dlatego w 1464 r. wyprawi król Kazimierz Tomka z oddzia貫m piechoty. Krzy瘸cy postrzeg連zy ma陰 liczb nacieraj帷ych wyszli z zamku, uderzyli na szturmuj帷ych i byliby ich w pie wyci瘭i gdyby statki gda雟kie i toru雟kie, stoj帷e na Wi郵e, nie zd捫y造 ich zabra. Wtedy Dunin chc帷 powetowa kl瘰k, zbli篡 sie pod N. d. 6 sierpnia z 2000 piechoty i 700 jazdy. Dnia 13 sierp. Po陰czy造 si z nim jeszcze inne oddzia造 nades豉ne przez króla. Wódz polski zamierzy g這dem zmusi za這g krzy瘸ck do poddania si i w tym celu opasa miasto od strony l康u sza鎍ami. Gda雟zczanie za blokowali je od strony rzeki. W. mistrz Ludwik v. Erlichshausen wys豉 wprawdzie znaczniejszy oddzia, celem wzmocnienia za這gi, ale Polacy, zawiadomieni o tem, wyszli z obozu we 2000 ludzi na spotkanie i zmusili go do ucieczki. Pomimo n璠zy w jakiej zakon si znajdowa, poleci wielki mistrz Kasprowi v. Nostitz zaci庵n望 nowych 穎軟ierzy w Niemczech aby przyby na odsiecz N. Nostitz powróci w najt篹sze mrozy z 600 jazdy i 400 piechoty, którym jednak wyp豉ci tylko cz窷 obiecanego 穎責u zobowi您awszy si wyliczy im reszt za przybyciem do Chojnic. Ostre mrozy i niewyp豉cenie 穎責u spowodowa造 rozproszenie tego oddzia逝. Za這ga zamku nowskiego broni豉 si z zaci皻o軼i, ale gdy gód dokucza zacz掖 musia豉 kapitulowa d. 1 lutego 1465 r., otrzymawszy wolne wyj軼ie z broni i baga瘸mi. Jedna po這wa uda豉 si do Starogardu, druga do Kwidzyna (ob. Rogalski, Dzieje Krzy瘸ków, str 347-349). Odt康 a do r. 1772 by這 N. siedzib starostów polskich rezyduj帷ych na starym zamku krzy瘸ckim.
Kromer donosi, starostwo tutejsze nale瘸這 pierwotnie do malborskiego, Hartknoch jednak i taryfy poborowe zaliczaj je do woj. pomorskiego. (ob.Toeppen,Hist.comp.Geogr.,str 295). Ze starostów nowskich s nam znani nast瘼uj帷y:
1) R.1502 Adam Jasie雟ki. Jemu i synom da w owym roku król Aleksander starostwo tutejsze w zastaw, doóki by im nie zosta造 sp豉cone 1000 dukatów zapisanych na to starostwo. Przywilej z r.1528 鈍iadczy, 瞠 w N. by wtedy tylko tenutariusz (Wegner, str 108,II).
2) R.1535 zap豉ci powy窺z sum Jasie雟kiemu Jan Werda, nadto da królowi jeszcze 4000 florenów, z tem zastrze瞠niem, 瞠 b璠zie to starostwo posiada a do sp豉cenia owej sumy; przesz這 150 lat tedy nae瘸這 ono z niektórymi przerwami do tej familii.
3) R. 1595 by Ernest Weiher starost puckim, nowskim i sobowidzkim, zm. 1608.
4) R.1607 Miko豉j Werda o瞠niony z Niewie軼i雟k córk starosty tucholskiego.
5) R.1648 um. Jan Werda, podkomorzy pomorski i starosta nowski wróciwszy na 這no ko軼io豉, bo by przedtem lutrem.
6) Po nim by starost Miko豉j Werda; wed逝g taryfy poborowej z 1648 r., gdzie uchwalono podwójny pobór a [s.217] potrójn akcyz, p豉ci Miko豉j 80 florenów.
7) R.1650 nada król Kazimierz starostwo szambelanowi Wilhelmowi Gottardowi Butler, który umar r. 1678 jak podkomorzy koronny.
8) R.1692 um. Jan Butler kasztelan podlaski i starosta nowski.
9) R.1702 b starost Stanis豉w Konopacki kasztelan che軛i雟ki. Wed逝g taryfy na sympl z r.1711 p豉ci這 starostwo tutejsze 12 z這tych.
10) R.1750 by starost Zbo雟ki, piastowa ten urz康 jeszcze r.1767 (ob. Borck, Echo sepulchralis, str 257-258).

Reformacja w Nowem wcze郾ie zacz窸a si szerzy. Ju 1542 r. klasztor bernardynów, gdy zakonnicy wymarli, zosta wydany protestantom. Ale w 1595 r. odebrano im ten ko軼ió na rozkaz biskupa, a pastor Jerzy Putziger musia opu軼i miasto. Zygmunt III potwierdzi to dekretem wydanym r.1604. Odt康 ucz瘰zczali ewangelicy do naprzeciwko le膨cego Nebrowa albo do Gniewu.
W 1626 i 1655 Szwedzi oblegali N. i zmusili mieszka鎍ów do poddania si (Borck,str273).
W 1668r. 3 wrze郾ia nawiedzi N. elektor brandenburski. Po okupacji pruskiej odprawiali luteranie nabo瞠雟two w nieistniej帷ym ju dzi ratuszu, od 1789 na zamku, a od r. 1844 w ko軼iele pobernardy雟kim.
W 1811 i 1812 r. ci庵n瘭i t璠y Francuzi i za這篡li w ko軼iele pobernardy雟kim lazaret.
W 1848 r. wybudowali 篡dzi now synagog.

Przez otworzenie kolei wschodniej w 1852r. N. podupad這, dawniej bowiem szed t璠y gówny trakt z Niemiec do Prus wschodnich.

Gówn ozdob miasta jest katolicki ko軼ió parafialny, za這穎ny w XIVw. Jak wszystkie budowle z czasów krzy瘸ckich 鈍i徠ynia ta oznacza si ogromem. Nie zosta豉 te od razu wyko鎍zona. Ka盥y budowniczy trzyma si tylko w gównych zarysach pierwotnego planu; w pojedy鎍zych cz窷ciach za szed wed逝g w豉snych pomysów. Ca趾owitego wyko鎍zenia nie doczeka si ten ko軼ió, gdy wszystkim nawom brak sklepienia. Najstarszym jest chór i jego szczyt, przypominaj帷e jeszcze roma雟kie formy. Chór wewn徠rz 46 stóp d逝gi i 30 stóp szeroki spoczywa na czterech parach filarów po陰czonych tylu gwia寮zistymi sklepieniami. W wschodniej 軼ianie jest wysokie okno, dzi niestety zamurowane, zakryte du篡m o速arzem z XVII w., który pierwotnie by daleko ni窺zy. Z pó軟ocnej strony przytyka do chóru zakrystia o dwóch na krzy przek豉danych sklepieniach; z po逝dniowej za przedsionek, pierwotnie dla ksi璠za i ministrantów przeznaczony, dzi jednak zamurowany. Dach wysoki i spadzisty, wznosi si bowiem pod k徠em 60 stopni wynosz帷ym. Wschodni szczyt odznacza si bogat ornamentyk. Trzy horyzontalne, prawie jeszcze roma雟kie fryzy i sze嗆 podwójnych filarów dzieli go na kilkana軼ie pól kwadratowych. U góry i po bokach wystaje kilka wie篡czek ponad dachem. Na zachód 陰czy si z chórem nawa ko軼ielna, wewn徠rz 58 stóp d逝ga a 56 szeroka, oddzielona od pierwszego 逝kiem. Sklepienia brak. Wie瘸 nie stoi w 鈔odku lecz na boku na zachodnich filarach po逝dniowej nawy, co jest wielk rzadko軼i. Po bokach wspieraj t czworoboczn wie輳 pot篹ne szkarpy stawiane przek徠nie. Pi耩 wkl瘰造ch fryzów dzieli j na 5 pi皻r. Dwa dolne zosta造 razem z ko軼ieln naw zbudowane, trzy górne powsta造 pewnie nieco pó幡iej. Ich ozdob s ostro逝kowe framugi. Trzy dzwony wisz we wie篡, z których najmniejszy ozdobiony jest starogotyckim napisem (ob. Wegner,II,str 290). Z staro篡tnych zabytków w ko軼iele zas逝guje na wzmiank kamienna kropielnica. Wszelkie inne ozdoby pochodz z nowszych czasów. Ko軼ió tutejszy by przez 70 lat w r瘯ach innowierców. Dopiero r.1596 zosta powrócony katolikom za inicjatyw biskupa w這c豉wskiego Rozdra瞠wskiego (ob. Borck, Echo sepulchralis, str 260, manuskrypt w Pelplinie). Rysunek ko軼io豉 znajduje si w cytowanym cz瘰to dziele Wegnera, str 287, widok ca貫go miasta za w dziele Brandstaetera pt. "Die Weichsel", str 277).
Oprócz tego ko軼io豉 posiadaj katolicy jeszcze kaplic 鈍. Jerzego po這穎n poza miastem na cmentarzu. Ko軼ió貫k ten stanowi dawniej znan u nas po wszystkich miastach prepozytur, przy której co dzie osobny kap豉n odprawia nabo瞠雟two. Jako uposa瞠nie posiada 3 wóki. Akta ko軼ielne donosz tak瞠, 瞠 tu w N. istnia niedaleko fary jaki konwent 瞠雟ki "Conventus monialium", szczegóów jednak o nim 瘸dnych nie podaj. Niezawodnie by這 to stowarzyszenie jaki tercjarek do嗆 cz瘰te u nas przed reformacj.


Z wizytacji biskupa Rozdra瞠wskiego z r. 1583 dowiadujemy si jeszcze, 瞠 w N. by豉 oprócz tego i kaplica 鈍. Krzy瘸 na bramie gda雟kiej. S造n窸a przed reformacj z 豉ski odpustów swoich. Na uroczysto嗆 鈍. Krzy瘸 corocznie tak wiele wiernych tu przybywa這, 瞠 ofiary najwi璚ej sk豉dane woskiem i winem, ko軼io這m nowskim wystarcza造 na ca造 rok. Kaplica ta by豉 uposa穎na jedn wók roli. W czasie d逝goletniego panowania innowierców kaplic t obalono. (ob. Fankidejski,Utracone ko軼io造,str 262).


Dawny klasztor pobernardy雟ki, obecnie zaj皻y przez ewangelików, istnia ju w XIII w. za czasów ksi捫徠 pomorskich. Klasztor tutejszy zmienia a trzy razy swoich ojców zakonnych. Najprzód osiedli przy nim jeszcze za ksi捫徠 pomorskich minoryci albo franciszkanie. Kronika "Terrae Prussiae" z XIV w. pisze: "Anno domini 1282 claustrum minorum receptum est in Novo castro" [ s. 218] (ob. Script. rer. Pruss.,III,str 469). Dalej donosi inny dokument z r. 1311, 瞠 wdowa Adelheid Ulmann z Che軛na zapisa豉 na budow klasztoru ¼ grzywny: "Item ad structuram ecclesiae fratrum minorum in Nuwenburch I fertonem et fratribus ibidem i fertonem pro expensis" (ob.Voigt, Cod. Dipl.,II,Nr 66). Z przywileju Winryka Kniprode z r. 1375, w którym ojcom potwierdza ich posiad這嗆, wynika, 瞠 klasztor wtedy ju by wyko鎍zony (ob.Wegner,t.II,str101). Jest on ca造 murowany, stoi na wzgórzu nad Wis陰 w malowniczym otoczeniu. Mo積a w nim rozró積ia 2 cz窷ci, starsz i nowsz; w pierwszej, gdzie jest prezbiterium i du篡 o速arz s okna gotyckie, sufit jednak jest z desek, obecnie jaskrawo pomalowanych w r.1844 przy renowacji ko軼io豉. Nad o速arzem wida liczb 1607 wskazuj帷 pewnie na czas, w którym ko軼ió ten przywrócono katolikom. W drugiej nowszej cz窷ci napotykamy w oknach i przy suficie 逝ki i okr庵貫 filary. Z ko鎍em panowania krzy瘸ckiego wymarli tutejsi minoryci a na ich miejsce przyszli z Saksonii pokrewni im bernardyni. Ale i ci w czasie reformacji podupadli i zupe軟ie wymarli, tak 瞠 ko軼ió ich i klasztor sta造 pustkami d逝瞠j ni 70 lat. Dopiero w r.1604 dnia 26 czerwca przebyli znów bernardyni, ale teraz ju z Polski. Ko軼ió odnowiono oko這 1608r., dano nowy dach, belki, okna i posadzk. Pi瘯ne sklepienie, które do po這wy nowo dorobiono, spoczywa teraz na sze軼iu filarach. O速arzy by這 12. Nowi zakonnicy 篡li ubogo z ja軛u積y, poniewa znaczne dawniejsze posiad這軼i, jako to jezioro mniskie, rowy mniskie z rybami, ogród zwany Winnic i ca貫 tak zwane ksi瘰two obejmuj帷e 10 wók na nizinach o czterechset furach siana, 3 wóki roli na górach i las za nimi, w których dziki i wieprze si l璕a造, zosta造 zatracone w czasach reformacji. Jak popularni byli ojcowie bernardyni w N., o tym prócz hojnych ja軛u積, jakie zewsz康 odbierali, najlepiej 鈍iadcz groby i pogrzeby liczne, które sobie pobo積i u nich zamawiali. Ca貫 podziemie ich ko軼io豉 stanowi這 wielki cmentarz. By tu sklep grobowy, zwany ko軼ielnym, w którym spoczywali dobrodzieje klasztoru, zamo積iejsi mieszczanie, burmistrzowie miasta i radni. Drugi sklep by przeznaczony dla braci (selpuchrum fratrum); w nim u篡czano te miejsca licznym tercjarzom, którym po 鄉ierci wk豉dano habit zakonny. Mi璠zy innymi jest w tym sklepie pochowany malarz nadworny Antoni Albertrandi, który potajemnie uszed連zy z Warszawy, bawi w tych stronach i umar w r. 1795. Oprócz dwóch wymienionych sklepów wspominaj jeszcze akta klasztorne groby przed o速arzem M. Boskiej Bolesnej i 鈍. Anny. Z pomi璠zy okolicznej szlachty mieli Jasi雟cy z P這chocina swój grobowiec familijny przed o速arzem 鈍. Micha豉; spoczywali tu: Jakub Aleksander Jasi雟ki z P這chocina zm.1675r., Anna Jasi雟ka zm.1673, Franciszek Jasi雟ki, s璠zia ziemski p這cki, zm.1772. Czapscy chowali si w dwóch grobach: w 鈔odkowym prezbiterium i przed o速arzem 鈍. Trójcy. Nareszcie bogata rodzina Konopackich tak瞠 tu mia豉 grobowiec. Wszystkie cia豉 w suchych sklepach bardzo dobrze si a dot康 utrzyma造. Po rozbiorze Rzpltej rz康 pruski klasztor rozwi您a. Ostatni zakonnik Roman Wax, kustosz klasztoru, zm.1823r. W 1844 ko軼ió zosta oddany protestantom, klasztorne zabudowania rozebrano i sprzedano. Z trzech kaplic przy ko軼iele najgodniejsz uwagi by豉 kaplica Konopackich. Rodzin t mo積a uwa瘸 za drugich fundatorów opustosza貫go w skutek reformy klasztoru. Tak r.1603 Jerzy Konopacki, kasztelan che軛i雟ki, najwi璚ej si przyczyni do przywrócenia klasztoru katolikom. Syn kasztelana Jerzy, starosta mitawski wraz z 穎n Ann Konarsk w r.1626 zobowi您ali si dostarcza klasztorowi na wieczne czasy dwa 豉szty j璚zmienia. 1 豉szt 篡ta, 50 z這tych na wino do ko軼io豉 i tyle na wosk. Na ozdob ko軼io豉 podarowali 8 wielkich 鈍ieczników srebrnych na wielki o速arz i naczynie z miednic równie ze srebra. Na bractwo 鈍. Anny i 鈍. Franciszka, którego byli cz這nkami i dobrodziejami przez 20 lat, legowali 6000 z. Chc帷 uczci pami耩 takich fundatorów, wdzi璚zni ojcowie ust徙ili im w ko軼iele miejsca dla osobnej familijnej kaplicy. Wybudowa j wspomniany Jerzy Konopacki i groby pod ni dla ca貫j rodziny urz康zi. Sam pierwszy w tym grobowcu pochowany zosta. Ca豉 rodzina Konopackich obiera豉 sobie obok niego miejsce spoczynku. Pozawieszane doko豉 na 軼ianach portrety d逝go przypomina造 potomkom ich pami耩. Najstarszemu, Jerzemu Konopackiemu, wystawiono pi瘯ny pomnik(ob.Fankidejski, Utracone ko軼io造, str262-266).

Stary zamek krzy瘸cki,który od r.1466 do 1772 by siedzib starostów polskich, stoi w pó軟ocno-wschodnim rogu miasta na wzgórzu, którego stoki spadaj na pó軟oc i wschód; jest tylko cz窷ciowo zachowany. Z po逝dniowej i zachodniej strony otacza go wa i fosa. Piecz耩 miasta z r.1502 pokazuje, 瞠 mia cztery wie瞠, których dzi juz nie ma. Zewn皻rzne mury s 5 stóp grube i wewn徠rz gruzem wype軟ione; ceg造 s 12 cali d逝gie, 6 cali szerokie i 3 cale grube, podobnie jak ceg造 fary i murów miasta. W 1787r. Zamieniono ten zamek na ko軼ió protestancki, przy czym dach zniesiono, wykuto z wielkim mozo貫m nowe okna i drzwi. Obecnie zamieniono na szop dla sikawek, bud i kozów jarmarcznych (ob.Wegner,II,str142, gdzie [s. 219] jest oraz plan sytuacyjny miasta i zamku).

Jak inne miasta i N. dawniej silnie by這 obwarowane fos okalaj帷 je z 3 stron. Jeszcze dzi fosa ta na pó軟ocnej stronie jest 10 stóp g喚boka a 70 szeroka, na zachodniej za jej g喚boko嗆 wynosi 12 stóp, szeroko嗆 100. Jeszcze r.1817 by豉 p cz窷ci wod nape軟iona. Dzi pó軟ocna jej cz窷 znacznie jest zw篹ona, s逝篡 za basen, tu przykopem zwany, dostarczaj帷y miastu wody w obfito軼i. Reszt fosy zamieniono na ogrody owocowe i warzywne.

Za fos ci庵n si naoko這 miasta i zamku mury, tworz帷e nieregularny czworobok, którego po逝dniowa strona ma 528 stóp, pó軟ocna 825, wschodnia 826, zachodnia 1075. Mury te s 3-4½ stóp grube i dzi w陰cznie z fundamentami jeszcze 6 do 26 stóp wysokie. By造 i s po cz窷ci jeszcze dzi ozdobione warownymi wie瘸mi, których r.1592 by這 16, obecnie13. S przeci璚iowo [przeci皻nie] 27 stóp szerokie a 35 stóp wysokie i wyst瘼uj 7-15 stóp z gównej linii murów. Ich 軼iany s mniej wi璚ej 6 stóp grube.

Do miasta wiod造 cztery bramy: od po逝dnia grudzi康zka, od zachodu gda雟ka, od pó軟ocy wodna, od wschodu rybacka. Oprócz tego prowadzi豉 osobna furta do zamku i osobna do zabudowa klasztornych. Dwie pierwsze bramy s po wi瘯szej cz窷ci jeszcze zachowane. Przy gda雟kiej wida jeszcze fundamenty mostu zwodzonego; taki most by i przy grudzi康zkiej bramie. Oba mia造 kraty do opuszczania i d瑿owe wrota 瞠lazem okute, które jeszcze przed 80 laty istnia造.

Z zamku jest pi瘯ny widok na dalek okolic woko這. W dzie 鈍. Jana Chrzciciela pala tu jeszcze na wzgórzach wzd逝 Wis造 ognie 鈍i皻oja雟kie (ob.Bandstaeter, Die Weichsel, str253).

Parafia tutejsza liczy豉 w 1867r. 4593 dusz, komunikantów 3009. W 1885r. By這 6301 dusz. Tutejszy ko軼ió tytu逝 鈍. Mateusza jest patronatu rz康owego; szpital urz康zony jest dla 10 ubogich. Bractw jest dwa: Ró瘸鎍a 鈍. i braci trze德o軼i.
W sk豉d parafii wchodz: Nowe (1867r. 1942 dusz), Rybaki (363), Kniatek(18), Ko鎍zyce(174), Blumenberg(15), Zdroje(55), Kl. Unterberg(189), Tryl(17), Zabudownia(58), Osin(65), Karczemka(5), Zawada(65), Reszyce(4), G這dowo(7), Milewo(139), Schoenhof(19), Psiny(26), Rych豉wa(117), Twarda Góra(84), Zabijak(11), Kozielec(156), Bochlin(181), Bochlin Szlach.(170), Milewko(111), Kamionka(395), Rudolphshof(57), W.Nebrowo(20), M.Nebrowo(6), Weichselburg(31), Kanicki(54), Stangendorf(44).
W 1867r. Istnia造 katolickie szko造 tylko w Nowem, w Bochlinie i Kamionce. Parafia tutejsza nale篡 do dekanatu nowskiego. Z wizytacji biskupa Rozdra瞠wskiego dowiadujemy si, i nauczyciel pobiera z kasy miejskiej 20 grzywien rocznie i mia wolny stó, pewnie kolej. Organista dostawa od proboszcza rocznie 16 florenów, dzwoniarz co kwarta 1 flor. (str 75-76). Wed逝g wizytacji Szaniawskiego z 1710r. dusz by這 700 (str195-196). Borck wreszcie donosi w swoim "Echo supulchralis" z r.1767, 瞠 do tutejszej parafii nale瘸造 nast瘼uj帷e miejscowo軼i: zamek Nowski, miasto Nowe, Bochlin, i Kozielec w豉sno嗆 Konojadzkich, Mieliwo w豉sno嗆 Melchiora Gurowskiego, kasztelana pozna雟kiego, Mieliwko w豉sno嗆 Pstroko雟kiego, Rych豉wa Aleksandra Czapskiego, Kamionka nale瘸豉 do Konopackich, Pstroko雟kich i Czapskich, Tryl, ζb皻ki, M造n Zdrojowy, Morgi, Zabijak,, Ko鎍zyce i G這dowo. W 1762r. By這 710 komunikantów, 282 lutrów, 7 kalwinów. Z tutejszych proboszczów s nam znani:
1)w 1409r. Mik豉j Kleine,
2) 1583 Jan z Zb御zyna,
3) 1686 Stanis豉w Cimmermann,
4) 1703 Andrzej Leomann z Olsztyna,
5) 1730 Andrzej Majewski,
6) 1757 Chali雟ki, 篡 jeszcze 1798 jak wykazuje napis na dzwonie,
7) 1846 Marcin Bieszk,
8) od r.1868 Henryk Benjamin.

Dekanat nowski nale瘸 pierwotnie do archidiakonatu pomorskiego wchodz帷ego w sk豉d biskupstwa kujawskiego. Wed逝g wizytacji bisk. Rozdra瞠wskiego z r 1583 liczy 19 parafii:
1)Nowe,
2) Lalkowy,
3) Pieni捫kowo,
4) Jania,
5) Nowacerkiew,
6) Królówlas,
7) Klonówka,
8) Dzierz掉no,
9) Piaseczno,
10) Opalenie,
11)Lubin,
12) Bzowo,
13)P這chocin,
14) Komórsk; przez lutrów zaj皻e
15) Osiek,
16) Skórcz,
17) P帷zewo,
18) Czarnylas,
19) D帳rówka (str 54-61).

Wida st康, 瞠 do nowskiego dekanatu do陰czono po逝dniow cz窷 dek. Gniewskiego, co nast徙i這 niezawodnie w czasie reformacji, gdy prawie ca造 ów dekanat odpad od ko軼io豉, jak 鈍iadczy Rozdra瞠wski(str53). R.1710 nale瘸造 do tutejszego dekanatu nast瘼uj帷e parafie:
1) Lubie,
2) Bzowo,
3) Komorsk,
4) P這chocin,
5) Nowe,
6) Pieni捫kowo,
7) Opalenie,
8) Lalkowy,
9) Jania,
10) Skórcz,
11) Grabowo.

Obecnie za wchodz w sk豉d nowskiego dekanatu te parafie:
1) Bar這積o,
2) Jania Ko軼ielna,
3) Komorsk,
4) Lalkowy,
5)Lubin,
6)Nowe,
7) Osiek,
8) Pieni捫kowo,
9) P這chocin,
10) Bzowo,
11) Skurcz.

R.1867 mia dekanat tutejszy 21498 dusz a 13572 komunikantów, wed逝g najnowszego szematyzmu z r.1886 za 26125 dusz. Z dziekanów nowskich s nam znani:
1)w 1703r. Marcin Augustyn Szela, ur. si Kczewie w parafii 簑kowskiej (in virum evasit praeclarum, eruditione ot omni scientia praestantem, pisze o nim Borck);
2) 1728 Wawrzyniec Behm;
3) 1740 Andrzej Majewski;
4) 1734 Albert Robakowski, wyda dzie這 o 鈍. Janie Nepomucenie, które wysz這 w Gda雟ku.

Dawniej liczy dekanat nowski jeszcze wi璚ej ko軼ioów i [s. 220] kaplic. Zagin窸y bowiem kaplice w Milewie, Rolewie, B彗owie, Ostrowitem, Rynkowcu, Osieku i ko軼ió w Lipiogórze (ob. Fankidejski, Utracone ko軼io造, str 266-270). Nowskie starostwo niegrodowe le瘸這 w województwie pomorskim, powiecie nowskim. Pod逝g lustracji z r. 1664 obejmowa這: miasto N. i wsie: Ko鎍zyce, Trell, Morgi, Lipienki, Lignowo, Rudno i Gr瑿lin. W r. 1771 posiada je Andrzej Moszcze雟ki, wojewoda inowroc豉wski sp豉caj帷 ze kwarty z逍. 2005 gr10, a hyberny z逍. 1217 gr 6. Od d. 13 wrze郾ia 1772 r. przesz這 wraz ca造m województwem pod panowanie pruskie.

K. Fr. [ksi康z Romuald Frydrychowicz]

Uwagi: O autorze - to zas逝穎ny dla Pomorza historyk, regionalista; wi璚ej w Wikipedii: http://pl.wikipedia.org/wiki/Romuald_Frydrychowicz
O zasadach opracowania tekstu: w zasadzie nie ingerowa貫m w tekst poza oczywistymi przypadkami. Swoje dopiski, czy numer strony orygina逝 podaj w nawiasach kwadratowych np. [s.214]

(opracowa kapa)

Komentarze
dunder dnia sierpie 07 2007 09:46:24
Drobnostka, tekst ma 111lat. Ale kryje wiele ciekawostek. Jako to, 瞠 w r 1370 przebywa w Nowem król du雟ki Waldemar III, czy dane o wszystkich bramach i furtach miejskich, rozmiar ceg造 u篡wanej do budowy murów miejskich itd. itp. Trzeba si uzbroi w cierpliwo嗆, bo do przebrni璚ia 7 stron /w oryginale/.
Zadziwiaj帷e jak 豉two to si czyta. Polszczyzna sprzed wieku jest zrozumia豉 a styl ks. Frydrychowicza bardziej literacki ni encyklopedyczny. Niech to dunder 鈍i郾ie...ile jeszcze zapoznanych tekstów o miasteczku wydob璠ziemy???
rudy_ment dnia sierpie 08 2007 12:59:49
o bibliotekach cyfrowych, sk康 pochodzi SGKP, w POLITYCE nr32/33 z 11-18 VIII 2007; tu link:
http://www.polityka.pl/polityka/index.jsp?place=Lead33&news_cat_id=936&news_id=225804&layout=18&page=text PZDR rudy
sat dnia sierpie 08 2007 13:38:51
W necie mo積a zakupi ju kr捫ki CD z ca造m s這wnikiem lub pojedyncze tomy :-)

Podaj linka:
http://www.biblioteka.okay.pl/oferta.html
gumis64 dnia sierpie 08 2007 14:40:18
dunder ch這pie, Waldemar III 篡 w latach 1314 1364r.Królem by w latach 1326 1329r
dunder dnia sierpie 08 2007 15:03:59
niech ci gumi dunder 鈍i郾ie: wklejam fragment SGKP: I tak bawi tu r. 1370 w czasie wielkiego postu król du雟ki Waldemar III szukaj帷 w Niemczech pomocy przeciwko królowi szwedzkiemu, ksi捫皻om meklemburskim i miastom hanzeatyckim. To napisa autor czyli ks. Romuald Frydrychowicz. Powtórzy貫m t informacj i tyle mej winy. Mea culpa...niech to dunder
wih@jsdu dnia sierpie 08 2007 15:06:35
tylko po co kupowa CD, skoro mo積a czyta on-line w bibliot. cyfrowych?
sat dnia sierpie 08 2007 15:32:01
Widocznie firma, która rozprowadza te p造ty ma jaki w tym interes.
Nie kazdy trafia od razu do SDKP w necie, to tylko my tacy szcz瘰ciarze, bo wiemy jak to znale潭 dzi瘯i newsowi.

Z tym Waldemarem III te mi nie pasowa這, ale da貫m spokój sobie z nim, w ko鎍u s historycy od tego i wielbiciele historii...
animag dnia sierpie 08 2007 16:05:53
A co na to bracia Kaczy雟cy? No??? Kto mi odpowie?
gumis64 dnia sierpie 08 2007 16:26:58
dunder-Historia idzie takim tempem,瞠 to co by這 100 lat temu pewnikiem, dzi okazuje si blefem. Ja sprawdzam wszystko i wszystkich, najwi璚ej wpadek maj wielkie autorytety poniewa uwa瘸j si za namaszczonych i wszechwiedz帷ych
animag-poszukaj m康ro軼i w "Kapita" K.M.
kapa dnia sierpie 08 2007 17:58:26
To ja jestem przyczyn zamieszania - nie za dunder. Ja przepisa貫m tekst has豉 z SGKP nie konfrontuj帷 dat. Sprawdzi貫m raz jeszcze. W przepisywaniu si nie pomyli貫m w oryginale jest jednak WaldemarIII zamiast Wademar IV - to jego daty 篡cia i przede wszystkim panowania pasuj do opisywanych zdarze, które mia造 miejsce w Wielkanoc 1370r. Tyle sprostowa rzeczowych.
Druga cz窷 wypowiedzi to polemika z gumisiem. To nie kwestia tempa i upadku autorytetów. Mo積a pomyli imi w陰dcy, ale nie mo積a wymy郵e przywileju, wizyty kupców itp. W豉郾ie w r 1370 w Strza這wie Waldemar IV pomaga miastó Hanzy. Móg te by w Nowem. Pomy趾a mo瞠 by autorstwa zecera/drukarza, nawet ks.Frydrychowicza. Mo瞠 幢e odczyta imi zapisane jako WaldemarIIII???.
Zbyt pospiesznie gumi formu逝jesz uogólnienia. Nie zmieni swego zaufania do starych ksi庵, uczonych znaj帷ych j瞛yki, dokumenty 鈔edniowieczne pisane jednak po 豉cinie. Pozdrawiam.
kapa dnia sierpie 08 2007 18:00:28
oczywi軼ie powinno by miastom Hanzy
gumis64 dnia sierpie 08 2007 20:22:46
" traktat stralsundzki (pokój w Strza這wie) - podpisany w Strza這wie 24 maja 1370 pokój ko鎍z帷y konflikt mi璠zy Dani i Lig Hanzeatyck o przywileje handlowe w pó軟ocnej Europie"

Wikipedia
dunder dnia sierpie 13 2007 15:09:02
Sprawdzi貫m: Wielkanoc 1370 r. ko鎍z帷a wielki post przypad豉 na 22-23 kwietnia; wi璚 nawet gdyby Waldemar IV przyby do Nowego pod jego /wielkiego postu/ koniec, to mia豚y miesi帷, 瞠by st康 uda si do Strza這wa i podpisa w czwartek 24 maja r11; pokój stralsundzki /w Strza這wie/. Móg pogn瑿i miasta hanzeatyckie nadaj帷 miastom pruskim przywilej w Nowem tzn. prawo sk豉du w Falsterbach w Danii, za który to kupcy pruscy zap豉cili 50 z這tych wagi w璕ierskiej i czeskiej.
Tak to Waldemar IV tu w Nowem k豉d podwaliny, poprzez przywilej dla miast pruskich, pod porozumienie nazwane pokojem w Strza這wie.
Niech to dunder 鈍i郾ie r11; mi璠zy tym co wyczyta貫m w SGKP a tym, co przepisa /z Wikipedii/ gumi nie ma sprzeczno軼i. Móg Waldemar IV by i w Nowem, i w Stralsundzie/Strza這wie/ - a mo瞠 wraz z nim Hamlet? W ko鎍u to by ksi捫 du雟ki r11; niech go dunder 鈍i郾ie...
gumis64 dnia sierpie 13 2007 18:05:52
dunder, ja nigdy i nigdzie nie twierdzi貫m 瞠 Waldemar IV nie by w Nowem nigdy na ten temat si nie wypowiada貫m tylko zaprzeczy貫m 瞠 by tym królem Waldemar III.W latach 1368- 1370 Waldemar IV prowadzi wojn z Hanz któr przegra.A na ziemiach zakonu nie wiem kto nadawa przywileje, my郵a貫m 瞠 mistrz Krzy瘸cki.
wih@jsdu dnia sierpie 13 2007 19:43:18
gumi to si nazywa ignorancja. Ale to powszechne w dobie netu. Gdyby przeczyta tekst o którym piszesz to wiedzia豚y czy Waldemar móg sprzeda przywilej. Fajnie by by這, gdyby Mistrz Zakonu nadawa prawo sk豉du w Danii - hihihihihi
animag dnia sierpie 13 2007 20:46:22
Nie wih@jsdu to nie ignoracja, gumi jest oblatany w historii i mysl, ze lepiej ni ty.
wih@jsdu dnia sierpie 15 2007 09:20:42
a co??? Skoro nie ignorancj? Mo瞠 powiesz animag?
animag dnia sierpie 15 2007 11:20:38
Gumi da wystarczajacy dowód na to, 瞠 nie jest ignorantem, wychwytuj帷 chocby ten b陰d dotycz帷y Waldemara III. Prawd mówi帷 w dobie internetu wierzymy 郵epo temu, co zostaje zapisane we Wiki czy wielu innych internetowych publikacjach.
wih@jsdu dnia sierpie 15 2007 13:02:44
ale tylko jego zas逝ga w tym, 瞠 wrzuci do Wiki Waldemara, natomiast nie zada sobie trudu, 瞠by dostrzec, 瞠 Waldemar nadaje prawosk豉du w Danii a nie w Prusach. Bo tego nie by這 w Wiki.
Bonka dnia sierpie 15 2007 13:48:01
wih@jsdu ....Nie bra豉m udzia逝 w tej dyskusji, ale ju mnie zaczyna nosi.....
S逝chaj go軼iu... Przynudzasz.... I zle ze swej 豉ski z Gumisia...
Je瞠li ty poszukujesz wszystkich wiadomo軼i w Wiki, to nie znaczy, 瞠 robi to wszyscy... pomy郵a貫 mo瞠, 瞠 takie rzeczy niektórzy po prostu wiedz.....Tutaj szko豉 si k豉nia... Pa.
1125 dnia sierpie 15 2007 15:10:12
  jaka szko豉? mnie tam nikt o Waldemarach 4 czy 6 nikt nie uczy. Raczej mostownice z jazd gór, do貫m....takie tam blachownice
wih@jsdu dnia sierpie 15 2007 16:59:20
ju Bonka zlaz貫m z gumisia. Dzi瘯i za uk這ny szko造...ma racj 1125.
Robur dnia sierpie 15 2007 18:16:08
To zale篡, kto i kiedy chodzi do szko造 i ile wagarowa, z naciskiem na to drugie.

Waldemar IV to ten go軼iu co sprzeda Krzy瘸kom Estoni ?
wih@jsdu poszukaj w Wikipedii .
wih@jsdu dnia sierpie 15 2007 18:28:45
mam gdzie trenerskie uwagi: wklejam:Komputer to nic innego jak taki bardzo sprawny idiota. jako rzek Hugo Steinhaus. Trener ,animag sprawdzcie Steinhausa w Wiki. Na tym sko鎍zy貫m z wami wymian grzeczno軼i. Bajbu.
1125 dnia sierpie 15 2007 18:33:33
smutno ju by這, bez Ciebie, Trener....pisz wi璚ej...
Robur dnia sierpie 15 2007 18:39:13
wih@jsdu , ty , ale b造szczysz, a mnie o郵epi這.
animag dnia sierpie 15 2007 20:15:53
wih@jsdu ty tez korzystasz ze "sprawnego idioty" i to ze wszech miar i wierzysz w to co ci "poka瞠", powie... nie potrawisz jednak rozmawia spokojnie, bijesz pian, bo kto si postawi okoniem, od razu traktujesz go jak cz這wieka o ni窺zej inteligencji ni twoja, zaloguj si na jakim portalu historycznym, tam ci dadz popali, nie bed wnika w szczegó造, tu si nie popisuj..
Komentarze
Brak komentarzy. Mo瞠 czas doda sw鎩?
Dodaj komentarz
Zaloguj si, aby m鏂 doda komentarz.
Oceny
Tylko zarejestrowani u篡tkownicy mog ocenia zawarto嗆 strony

Zaloguj si, 瞠by m鏂 zag這sowa.

安ietne! 安ietne! 100% [1 g這s]
Bardzo dobre Bardzo dobre 0% [Brak oceny]
Dobre Dobre 0% [Brak oceny]
字ednie 字ednie 0% [Brak oceny]
S豉be S豉be 0% [Brak oceny]
Logowanie
Nazwa u篡tkownika

Has這



Nie mo瞠sz si zalogowa lub nie masz konta?
Skontaktuj si z administratorem portalu - admin@miasto-nowe.com
Losowa Fotka
Ostatnie komentarze
News
W miesi帷 ponad 600 we...
By豉 t jedn, jedyn,...
Od dzi do dyspozycji ...
Przegl康aj帷 Gazet No...
Przed chwil sprawdza...
Artyku造
Odno郾ie informacji z ...
[b]ks. Edmund Kamrowsk...
...moi rodzice r闚nie...
"Ka盥a historia ma sw...
Janek nie 篡je. Zmar ...
Jakie to ma znaczenie...
M鎩 tata o tym miejscu...
W ogrodzie moich dziad...
A gdzie plata, trygiel...
Z ciekawo軼i przeczyt...
Fotogaleria
chyba tak ;)
Dzi瘯i, czyli wszystko...
Ika, w latach 60 tych,...
To ju drugie zdj璚ie ...
biografia Ks. Dr Jana ...
Fajnie, ze BN udostepn...
Jeszcze jedna "pere趾a...
dawnych fotografii cza...
Wa積e znalezisko - fot...
安ietne. Mam zamiar zo...
fajna fotografia ludzi...
Spo貫czno嗆 Tryla 鈍ie...
zmienione na wyzsza ro...
zmienione na wyzsza ro...
zmienione na wyzsza ro...
P. Ewa Kania, a nie No...
Smutna wiadomo嗆. Prze...
Pan Ewaryst B帷zek prz...
dzi瘯i za potwierdzeni...
Pan J. Rz鏀ka, ja jest...
Ostatnie artyku造
· Fragmenty ksi捫ki El...
· Przyjaciel 1899
· Przyjaciel 1897 - 1898
· Przyjaciel 1896
· Przyjaciel 1892 - 1895
Ostatnio na forum
Najnowsze tematy
· Co z tym Neuenburgie...
· Biografia Ks. Dr Jan...
· "Urok papieroska."
· Jan Sikorski ps. Orl...
· Niemieckie meldunki ...
Najciekawsze tematy
Brak temat闚 na forum
Ostatnio dodane zdj璚ia

Fara remont dachu

Widok na klasztor po...

Kaffee Koeber

Poczt闚ka Warlubie

Ko軼i馧 parafialny

Panorama na far

Rynek

Ko軼i馧 pofranciszka...

Ko軼i馧 parafialny

Przysta 疾glugi Rze...

Cmentarz menonicko-e...

Wis豉 czerwiec 2017

Malowanie muralu

Mural

rok szkolny 1959/60

Ko這 pszczelarzy w N...

Auguste Lange Tryl

Gustav Jackel 1877 -...

Gerber geboren Berhe...

Tryl jesie 2016

Tryl jesie 2016

Tryl

Gajewo Zawada

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Nowe zim

Wie瘸 ci郾ie

Wie瘸 ci郾ie
Wygenerowano w sekund: 0.19 - 33 zapyta MySQL 9,005,347 unikalnych wizyt